Het IJslandse preventiemodel

IJslandse jongeren waren 20 jaar geleden nog de grootverbruikers van Europa wat betreft drank, sigaretten en drugs. Nu gebruiken zij het minst van alle jongeren in Europa.

Wat hebben ze in IJsland gedaan? En vooral: wat kunnen Nederlandse gemeenten daarvan leren? Zes gemeenten gaan helpen die vraag te beantwoorden. Zij verkennen, samen met het Trimbos-instituut en het Nederlands Jeugdinstituut (NJi), hoe Nederlandse gemeenten de IJslandse aanpak succesvol kunnen gebruiken.

Inspiratiemiddagen IJslands model

Werkt u als beleidsmaker of preventiewerker? En wilt u weten hoe en waarom het IJslandse preventiemodel werkt? We organiseren regelmatig inspiratiebijeenkomsten om kennis en ervaring te delen.

De presentatie van de laatste bijeenkomst op 25 september 2018 is beschikbaar als pdf.

Save the date: Inspiratiesessie Ouderbetrokkenheid

Datum: dinsdag 11 juni 2019
Tijd: 12:30 - 17:00
Locatie: Utrecht
Onderwerp: Ouderbetrokkenheid

Via onze nieuwsbrief laten we u weten wanneer u zich kunt aanmelden voor de volgende inspiratiesessie.

Inschrijven

In samenwerking met:

Informatiepunt

Heeft u vragen? Stel ze aan het Informatiepunt IJslandse Model.

E-mail het informatiepunt

Pilot: Het IJslandse model in Nederland

Brede aandacht van landelijke media over het succes van het IJslandse model wekte in de zomer van 2017 de interesse van Nederlandse gemeenten en landelijke partijen. Om de aanpak verder te verkennen en te kijken of en hoe deze in Nederland ingevoerd kan worden, hebben het Trimbos-instituut en het NJi in samenwerking met ICSRA (Icelandic Centre for Social Research and Analysis) een beleidsvormend leertraject opgezet.

Samen met de gemeenten Amersfoort, Hardenberg, samenwerkingsverband Kempengemeenten (Bergeijk, Bladel, Eersel, Reusel-De Mierden), Súdwest-Fryslân, Texel en Urk wordt dit tussen 2018 en 2021 uitgevoerd.

Planning van de pilot

Volg de pilot

Volg de ervaringen van pilot-gemeenten op de voet. Schrijf u in voor onze nieuwsbrief over het IJslandse preventiemodel. Zo ontvangt u ook uitnodigingen voor de inspiratiedagen die we organiseren.

Wat is het IJslandse model?

Community-based preventie

IJsland heeft de laatste 20 jaar een community-based preventieaanpak gebruikt om het middelengebruik (alcohol, tabak en drugs) aan te pakken onder jongeren. Met succes! In 1998 was 42% van de IJslandse 15- en 16-jarigen in de laatste 30 dagen dronken geweest. In 2017 was dit nog maar 5%. Voor roken en het gebruik van drugs realiseerden de IJslanders een vergelijkbare daling. Maar hoe hebben ze dit voor elkaar gekregen?   

Waarom jongeren drinken, roken en drugs gebruiken

De eerste stap die ze in IJsland hebben gezet, is nagaan hoe het komt dat jongeren wel of geen middelen gebruiken. Uit de wetenschappelijke literatuur hebben de IJslanders de belangrijkste omgevingsfactoren geselecteerd die het risico op middelengebruik verkleinen (beschermende factoren) en het risico vergroten (risicofactoren). Deze zijn grofweg op te delen in vier domeinen of omgevingen:

  • familie factoren
  • effect van de peer-groep (vrienden en leeftijdsgenoten)
  • school
  • vrijetijdsbesteding

Hieronder vallen factoren zoals emotionele support van ouders en deelname aan sportactiviteiten, die een beschermende werking kunnen hebben op het middelengebruik van jongeren.

Meten is weten

Om na te gaan hoe goed het gaat met de IJslandse jeugd, maken ze in IJsland gebruik van een jaarlijkse monitor. Op school worden alle leerlingen jaarlijks bevraagd door middel van een uitgebreide vragenlijst, waarin de belangrijkste risico- en beschermende factoren aan bod komen. De resultaten van deze monitor worden binnen twee tot drie maanden teruggekoppeld in rapporten op landelijk, gemeentelijk en schoolniveau aan diverse stakeholders.

Op basis van deze rapporten werken onderzoekers, beleidsmakers en mensen uit de praktijk samen om te bedenken op welke risico- en beschermende factoren ingezet moeten worden, welke interventies daarvoor geschikt zijn en welke stakeholders een rol kunnen spelen. Uit de praktijk worden bijvoorbeeld ouders, scholen en organisators van jeugdactiviteiten betrokken. Doordat de monitor jaarlijks wordt uitgevoerd, krijgen de stakeholders snel feedback en kunnen de preventie-activiteiten worden bijgesteld waar nodig. 

Geen vaststaand pakket maatregelen

Het IJslandse model bestaat niet uit een vast pakket interventies of campagnes. Lokaal wordt besproken wat de grootste problemen zijn en waar kansen liggen om deze aan te pakken. Om de participatie in sport en andere vrijetijdsactiviteiten te verhogen, hebben ze in IJsland bijvoorbeeld een vrijetijdspas ontwikkeld.

Jaarlijks krijgen alle jongeren in Reykjavik een bedrag van omgerekend circa 400 euro gestort, die ze kunnen gebruiken voor georganiseerde sportlessen en culturele activiteiten. Een andere interventie richt zicht juist op het versterken van de ouder-kind relatie. Ouders zetten op school hun handtekening onder een 'Ouderverdrag', waarin ze instemmen met twaalf geboden. Ouders beloven daarmee bijvoorbeeld dat ze tijd doorbrengen met hun kinderen, interesse tonen in het leven van hun kinderen en moeite doen om de vrienden van hun kinderen te leren kennen. 

Ondersteund door landelijke maatregelen

Naast deze community-based aanpak, waar interventies op lokaal niveau worden ingezet, heeft de landelijke overheid zich ook hard gemaakt voor evidence based maatregelen om middelengebruik onder jongeren terug te dringen. Zo is de leeftijd waarop jongeren tabak kunnen kopen verhoogd van 16 naar 18 jaar, en voor alcohol van 18 naar 20 jaar. Daarnaast is er een landelijke campagne geweest tegen roken. Waarschijnlijk zijn de goede resultaten die IJsland de laatste 20 jaar heeft geboekt toe te schrijven aan de combinatie van lokale en landelijke acties. 

Factsheet: IJslandse aanpak

De factsheet 'IJslandse aanpak van middelengebruik onder jongeren':

  • Geeft inzicht in de aspecten die van belang zijn bij de vertaling van dit model naar de Nederlandse situatie
  • Bevat een verkenning van de wetenschappelijke onderbouwing van de factoren waar het model zich op richt
  • Bespreekt de effectiviteit van het IJslandse preventiemodel

Download gratis (pdf)

Veelgestelde vragen

Voor we het IJslandse model op grotere schaal implementeren in Nederland, willen we dit model eerst goed onderzoeken. Sommige onderdelen werken misschien anders in Nederland dan in IJsland. In het beleidsvormend leertraject dat nu loopt (2018-2021) verdiepen we ons verder in het model om te onderzoeken wat precies goed werkt, wat niet goed werkt en hoe we het model kunnen laten aansluiten bij de Nederlandse situatie. We wachten dus graag eerst de resultaten van deze pilot af, voordat we andere gemeenten ondersteunen met de implementatie van het IJslandse model.

Blijf op de hoogte

Moet u dan wachten tot 2021? Nee, in de tussentijd kunt u al stappen zetten richting een effectief preventiebeleid voor alcohol, drugs en tabak. Ten eerste raden we aan om op de hoogte te blijven van ons traject. Tussentijds delen wij al zoveel mogelijk over onze bevindingen met geïnteresseerde partijen. Dit doen we door interessante resultaten te delen in nieuwsberichten, blogs en via inspiratiesessies. Inschrijven kan onder op deze pagina. 

Start met het in kaart brengen van de lokale situatie

Verder raden we aan om de lokale situatie al zoveel mogelijk in kaart te brengen. Verken welke cijfers er beschikbaar zijn over de jongeren in de gemeente of in de regio. Onderzoek bijvoorbeeld welke lokale cijfers er zijn over het middelengebruik (alcohol, roken, drugs), over de relatie tussen jongeren en hun ouders, over hun vrijetijdsbesteding en over het welbevinden van jongeren. Betrek hier bijvoorbeeld de GGD, scholen of sportclubs bij.

Begin met draagvlak te creëren

Start met het creëren van draagvlak. Bespreek met lokale stakeholders, zoals ouders, GGD, gemeente(raad), scholen, sportclubs, wat de wensen en behoeften zijn op het gebied van de preventie van middelengebruik. Welke activiteiten zijn er al gericht op dit thema? Wie wil in de toekomst samenwerken op dit thema? Welke cijfers en signalen zijn er bekend over jullie lokale situatie? Staan gemeentelijk bestuurders open voor deze aanpak? Op deze manier kunt u met lokale stakeholders het belang van preventie van middelengebruik op de kaart zetten en zorgen dat iedereen in startblokken staat om aan de slag te gaan met dit model.

 

De pilot is een samenwerking tussen verschillende partijen. De hele pilot draait om de implementatie van het IJslandse preventiemodel in zes Nederlandse gemeenten en hun samenwerkingspartners, namelijk Amersfoort, Hardenberg, samenwerkingsverband Kempengemeenten (Bergeijk, Bladel, Eersel, Reusel-De Mierden), Súdwest-Fryslân, Texel en Urk.

Het Trimbos-instituut en het Nederlands Jeugdinstituut begeleiden het hele traject. Het Icelandic Centre for Social Research and Analysis (ICSRA) is 20 jaar geleden begonnen met het opstellen van het IJslandse preventiemodel, dat in IJsland Youth in Iceland heet. Vanwege de goede resultaten die hiermee werden geboekt, ontstond er in andere landen ook interesse in dit model. Het ICSRA ondersteunt daarom ook andere landen met de implementatie van het model, onder de naam Planet Youth. In dit traject maken wij ook gebruik van deze ondersteuning. Meer informatie over Planet Youth.

Daarnaast onderzoeken het Trimbos-instituut en het Nederlands Jeugdinstituut op landelijk niveau wat we van de IJslandse aanpak kunnen leren en hoe, bij positieve ervaringen, een eventuele bredere implementatie in Nederland vorm kan krijgen. Hierbij worden ook landelijke partijen betrokken, zoals de GGD-GHOR en het RIVM. Dit landelijke traject wordt gefinancierd door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

 

Het Trimbos-instituut en het Nederlands Jeugdinstituut begeleiden de pilot en onderzoeken op landelijk niveau wat we van de IJslandse aanpak kunnen leren en hoe, bij positieve ervaringen, een eventuele bredere implementatie in Nederland vorm kan krijgen. Hierbij worden ook landelijke partijen betrokken, zoals de GGD-GHOR en het RIVM. Dit landelijke traject wordt gefinancierd door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Naast het traject van het ICSRA, het Trimbos-instituut en het Nederlands Jeugdinstituut in samenwerking met zes Nederlandse gemeenten, is de gemeente Edam-Volendam ook aan de slag met IJslandse preventiemodel. Edam-Volendam is in samenwerking met de Universiteit Utrecht begonnen met de ontwikkeling van het programma LEF. Dit programma is geïnspireerd op het IJslandse model, maar maakt niet gebruik van de IJslandse methodiek en expertise. Het programma LEF gebruikt daarentegen wel een controlegemeente (Enkhuizen) om het effect van het programma te meten. Om zoveel mogelijk van elkaar te leren, vindt er veel uitwisseling plaats tussen beide trajecten. Meer informatie over het programma LEF.

IJsland is niet het enige Scandinavische land dat inspiratie biedt voor interessante aanpakken om middelengebruik tegen te gaan. Het Trimbos-instituut is ook betrokken bij een project rondom de Zweedse STAD-aanpak, wat staat voor Stockholm Against Alcohol and Drug Problems. Deze aanpak richt zich op het verminderen van middelengebruik en gerelateerde problematiek in het nachtleven, zoals geweld en gezondheidsincidenten. Een groot deel van de doelgroep heeft al ervaring met middelengebruik. Daarmee verschilt de doelgroep van het IJslandse model, dat zich richt op het voorkomen of uitstellen van gebruik onder jongeren. Een overeenkomst tussen beide aanpakken is dat het integrale community-based aanpakken zijn. Dat wil zeggen dat met meerdere belanghebbende partijen wordt samengewerkt aan hetzelfde doel. De integraliteit duidt op het inzetten van meerdere instrumenten om het gewenste doel te bereiken. Waar de STAD-aanpak zich vooral richt op naleving van de wetgeving, richt de IJslandse aanpak zich op het versterken van beschermende factoren en verminderen van risicofactoren in het leven van kinderen. Meer informatie over het STAD-project.

Beleidsadvies voor gemeenten

Het Trimbos-instituut adviseert gemeenten over hun alcohol-, rook- en drugsbeleid. De beleidsmedewerkers van het Trimbos-instituut zijn benieuwd naar uw vraagstukken en geven graag advies op maat.

Meer informatie

Meer informatie

Jeroen de Greeff

Stuur een bericht aan contactpersoon Jeroen de Greeff of bel +31 (0)30 - 2959(427)

Nieuws IJslandse Preventiemodel

Inspiratiemiddag IJslands preventiemodel: Ouderbetrokkenheid

16 mei 2019 - Hoe kun je als gemeente ouders helpen om overmatig middelengebruik bij hun kinderen te voorkomen? Tijdens de..


IJslandse preventiemodel biedt kansen voor Nederland

18 maart 2019 - Een nieuwe factsheet geeft inzicht in het succes en de werkwijze van de IJslandse aanpak om alcohol-, tabak-, en..

Updates in uw inbox

Volg de ervaringen van de pilotgemeenten met het IJslands model en ontvang aankondigingen voor bijeenkomsten zoals inspiratiemiddagen. 

Lees de voorgaande nieuwsbrieven