Het IJslandse preventiemodel

Sinds de introductie van het IJslandse preventiemodel, twintig jaar geleden, is het middelengebruik onder IJslandse jeugd sterk gedaald en behoren zij nu tot de minst gebruikende jongeren in Europa.

Wat hebben ze in IJsland gedaan? En vooral: wat kunnen Nederlandse gemeenten daarvan leren? De afgelopen drie jaar hebben zes Nederlandse gemeenten in een leertraject het IJslandse preventiemodel geïmplementeerd, ondersteund door het Trimbos-instituut en het Nederlands Jeugdinstituut. Ze zijn enthousiast over de aanpak en raden andere Nederlandse gemeenten aan op deze manier te werken.

Bekijk de belangrijkste uitkomsten in de infographic en het evaluatierapport.


Aanmelding 2022 nu mogelijk

Gemeenten die in 2022 willen deelnemen aan het implementatietraject kunnen zich tot 4 oktober 2021 inschrijven. 

Lees meer over de aanmeldprocedure

In samenwerking met:



Informatiepunt

Heeft u vragen over het IJslandse model? Stel ze aan het Trimbos-instituut.

E-mail het informatiepunt

Met uw gemeente ook werken volgens de uitgangspunten van het IJslandse preventiemodel?

In Nederland bouwen we voort op de succesvolle pilot met het IJslandse preventiemodel in zes gemeenten. Het Trimbos-instituut biedt vanaf 2022 nieuwe gemeenten of regio’s de mogelijkheid om te werken volgens de uitgangspunten van het IJslandse preventiemodel. Het Nederlands Jeugdinstituut werkt samen met Trimbos-instituut vanuit haar expertise over opvoeden en opgroeien. Bent u hierin geïnteresseerd? Lees dan meer over het implementatietraject.

> Lees meer over het implementatietraject 

Deelname aan het implementatietraject

U kunt uw gemeente tot uiterlijk 4 oktober 17.00 uur aanmelden.

We vragen u een korte motivatiebrief aan te leveren waarin u 1) aangeeft wat de motivatie is van uw gemeente om aan de slag te gaan met het IJslandse preventiemodel en 2) hoe het ervoor staat met de gestelde voorwaarden voor deelname. Deze brief kunt u uploaden via het digitale formulier waar u zich aanmeldt.

Heeft uw gemeente interesse zich aan te melden en heeft u onze intentiepeiling gemist? Neem in dat geval graag contact met ons op via ijsland@trimbos.nl. U ontvangt dan aanvullende informatie over het traject en een link om u aan te melden voor de vraag en antwoordsessie die wij organiseren voor geïnteresseerde gemeenten.

Pilot: Het IJslandse model in Nederland

Pilot met zes Nederlandse gemeenten

Brede aandacht van landelijke media over het succes van het IJslandse model wekte in de zomer van 2017 de interesse van Nederlandse gemeenten en landelijke partijen. Om de aanpak verder te verkennen en te kijken of en hoe deze in Nederland ingevoerd kan worden, hebben het Trimbos-instituut en het NJi in samenwerking met ICSRA (Icelandic Centre for Social Research and Analysis) een beleidsvormend leertraject opgezet.

Samen met de gemeenten Amersfoort, Hardenberg, samenwerkingsverband Kempengemeenten (Bergeijk, Bladel, Eersel, Reusel-De Mierden), Súdwest-Fryslân, Texel en Urk wordt dit tussen 2018 en 2021 uitgevoerd.

Bekijk de inspiratiesessie van 27 mei 2021 waarin de deelnemende gemeenten hun ervaringen delen over de pilot.

Naar de inspiratiesessie

Planning van de pilot

Blijf op de hoogte

Blijf op de hoogte van de ontwikkelingen in Nederland rondom het implementatietraject, waar gemeenten werken volgens de uitgangspunten van het IJslandse preventiemodel. Schrijf u in voor onze nieuwsbrief. Zo ontvang u ook uitnodigingen voor de inspiratiedagen die we organiseren.

In IJsland zijn ze al heel ver met een community aanpak om het welbevinden van jongeren te verbeteren en middelengebruik te voorkomen. De school speelt hierin een belangrijke rol. Samen met de school, ouders, gemeente en andere lokale partners wordt gewerkt aan een veilige omgeving voor jongeren, op alle plekken waar zij veel tijd doorbrengen. Wij kunnen veel leren van hun succesvolle aanpak.” - Jeroen de Greeff (Projectleider Leren van de IJslandse aanpak)

Wat is het IJslandse model?

De resultaten in IJsland

IJsland heeft de laatste 20 jaar een community-based preventieaanpak gebruikt om het middelengebruik (alcohol, tabak en drugs) aan te pakken onder jongeren. Met succes! In 1998 was 42% van de IJslandse 15- en 16-jarigen in de laatste 30 dagen dronken geweest. In 2017 was dit nog maar 5%. Voor roken en het gebruik van drugs realiseerden de IJslanders een vergelijkbare daling. Maar hoe hebben ze dit voor elkaar gekregen?

De IJslandse uitgangspunten

Het IJslandse preventiemodel is een primaire preventieaanpak gericht op het creëren van een positieve leefomgeving, waarin jongeren gezond, veilig en kansrijk kunnen opgroeien, zonder middelengebruik. De uitgangspunten hierbij zijn om als volgt te werken:

  1. Evidence based: onderzoek stuurt de praktijk aan.
  2. Community based: organisaties en personen in de omgeving van jongeren worden zoveel mogelijk betrokken.
  3. In dialoog: continue dialoog tussen onderzoek, beleid en praktijk.
  4. Duurzaam: lange termijn commitment en investering is nodig.

Waarom jongeren drinken, roken en drugs gebruiken

De eerste stap die ze in IJsland hebben gezet, is nagaan hoe het komt dat jongeren wel of geen middelen gebruiken. Uit de wetenschappelijke literatuur hebben de IJslanders de belangrijkste omgevingsfactoren geselecteerd die het risico op middelengebruik verkleinen (beschermende factoren) en het risico vergroten (risicofactoren). Deze zijn grofweg op te delen in vier domeinen of omgevingen:

  • Gezin
  • Peergroep (vrienden en leeftijdsgenoten)
  • School
  • Vrije tijd
Domeinen in het IJslandse preventiemodel

Hieronder vallen factoren zoals emotionele support van ouders en deelname aan professioneel begeleide vrijetijdsactiviteiten, die een beschermende werking kunnen hebben op het middelengebruik van jongeren.

Ondersteund door landelijke maatregelen

Naast deze community-based aanpak, waar interventies op lokaal niveau worden ingezet, spelen landelijke wetgeving en maatregelen ook een rol. Zo kunnen jongeren in IJsland tabak kopen vanaf 18 jaar en alcohol vanaf 20 jaar. Daarnaast is er een landelijke campagne geweest tegen roken. Waarschijnlijk zijn de goede resultaten die IJsland de laatste 20 jaar heeft geboekt toe te schrijven aan de combinatie van lokale en landelijke acties.

Meten is weten

Om na te gaan hoe het gaat met de IJslandse jeugd, maken ze in IJsland gebruik van een jaarlijkse monitor. Op school worden alle leerlingen van 10 tot 20 jaar jaarlijks bevraagd door middel van een uitgebreide vragenlijst, waarin de belangrijkste risico- en beschermende factoren aan bod komen. De resultaten van deze monitor worden binnen twee tot drie maanden teruggekoppeld in rapporten op landelijk, gemeentelijk en schoolniveau aan diverse stakeholders.

Op basis van deze rapporten gaan onderzoekers, beleidsmakers en mensen uit de praktijk de dialoog met elkaar aan om prioriteiten te bepalen. Samen bedenken zij op welke risico- en beschermende factoren ingezet moeten worden, welk beleid en welke interventies daarvoor geschikt zijn en welke stakeholders een rol kunnen spelen. Uit de praktijk worden bijvoorbeeld ouders, scholen en organisators van jeugdactiviteiten betrokken. Het betrekken van de community is dus een cruciaal onderdeel van deze werkwijze. Doordat de monitor jaarlijks wordt uitgevoerd, krijgen de stakeholders snel feedback en kunnen de preventie-activiteiten worden bijgesteld waar nodig.

Jaarlijke cyclus van het IJslandse preventiemodel

Geen vaststaand pakket maatregelen

Het IJslandse model bestaat niet uit een vast pakket interventies of campagnes. Lokaal wordt besproken wat de grootste problemen zijn en waar kansen liggen om deze aan te pakken.

Om de participatie in sport en andere vrijetijdsactiviteiten te verhogen, hebben ze in IJsland bijvoorbeeld een vrijetijdspas ontwikkeld. Jaarlijks krijgen alle jongeren in Reykjavik een vrijetijdspas waar een bedrag van omgerekend circa 400 euro op staat, die ze kunnen gebruiken voor georganiseerde sportlessen en culturele activiteiten.

Factsheet: IJslandse aanpak

De factsheet 'IJslandse aanpak van middelengebruik onder jongeren':

  • Geeft inzicht in de aspecten die van belang zijn bij de vertaling van dit model naar de Nederlandse situatie
  • Bevat een verkenning van de wetenschappelijke onderbouwing van de factoren waar het model zich op richt
  • Bespreekt de effectiviteit van het IJslandse preventiemodel

Download gratis (pdf)

Veelgestelde vragen

In januari 2022 start een implementatietraject voor nieuwe gemeenten of regio’s die willen werken volgens de uitgangspunten van de IJslandse Preventieaanpak. U kunt uw gemeente tot uiterlijk 4 oktober (2021) 17.00 uur aanmelden.

We vragen u een korte motivatiebrief aan te leveren waarin u 1) aangeeft wat de motivatie is van uw gemeente om aan de slag te gaan en 2) hoe het ervoor staat met de gestelde voorwaarden voor deelname. Deze brief kunt u uploaden via het digitale formulier waar u zich aanmeldt.

Heeft uw gemeente interesse zich aan te melden en heeft u onze intentiepeiling gemist? Neem in dat geval graag contact met ons op via ijsland@trimbos.nl. U ontvangt dan aanvullende informatie over het traject en een link om u aan te melden voor de vraag en antwoordsessie die wij organiseren voor geïnteresseerde gemeenten.

e pilot was een samenwerking tussen verschillende partijen. De pilot draaide om de implementatie van het IJslandse preventiemodel in zes Nederlandse gemeenten en hun samenwerkingspartners, namelijk Amersfoort, Hardenberg, samenwerkingsverband Kempengemeenten (Bergeijk, Bladel, Eersel, Reusel-De Mierden), Súdwest-Fryslân, Texel en Urk.

Het Trimbos-instituut en het Nederlands Jeugdinstituut begeleidden samen met het Icelandic Centre for Social Research and Analysis (ICSRA) de pilot. ICSRA is 20 jaar geleden begonnen met het opstellen van het IJslandse preventiemodel, dat in IJsland Youth in Iceland heet. Vanwege de goede resultaten die hiermee werden geboekt, ontstond er in andere landen ook interesse in dit model. Het ICSRA ondersteunt daarom ook andere landen met de implementatie van het model, onder de naam Planet Youth. In de pilot hebben we gebruik gemaakt van deze ondersteuning. Meer informatie over Planet Youth.

Daarnaast onderzochten het Trimbos-instituut en het Nederlands Jeugdinstituut op landelijk niveau wat we van de IJslandse aanpak kunnen leren en hoe, bij positieve ervaringen, een eventuele bredere implementatie in Nederland vorm kan krijgen. Hierbij zijn ook landelijke partijen betrokken, zoals de GGD-GHOR en het RIVM. Dit landelijke traject werd gefinancierd door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Het Trimbos-instituut en het Nederlands Jeugdinstituut begeleiden de pilot en onderzoeken op landelijk niveau wat we van de IJslandse aanpak kunnen leren en hoe, bij positieve ervaringen, een eventuele bredere implementatie in Nederland vorm kan krijgen. Hierbij worden ook landelijke partijen betrokken, zoals de GGD-GHOR en het RIVM. Dit landelijke traject wordt gefinancierd door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Naast de afgeronde pilot en het implementatietraject werkt de gemeente Edam-Volendam in samenwerking met de Universiteit Utrecht aan het lokale programma LEF, dat is gebaseerd op het IJslandse preventiemodel. Om zoveel mogelijk van elkaar te leren, vindt er veel uitwisseling plaats. Meer informatie over het programma LEF.

IJsland is niet het enige Scandinavische land dat inspiratie biedt voor interessante aanpakken om middelengebruik tegen te gaan. Het Trimbos-instituut is ook betrokken bij een project rondom de Zweedse STAD-aanpak, wat staat voor Stockholm Against Alcohol and Drug Problems. Deze aanpak richt zich op het verminderen van middelengebruik en gerelateerde problematiek in het nachtleven, zoals geweld en gezondheidsincidenten. Een groot deel van de doelgroep heeft al ervaring met middelengebruik. Daarmee verschilt de doelgroep van het IJslandse model, dat zich richt op het voorkomen of uitstellen van gebruik onder jongeren. Een overeenkomst tussen beide aanpakken is dat het integrale community-based aanpakken zijn. Dat wil zeggen dat met meerdere belanghebbende partijen wordt samengewerkt aan hetzelfde doel. De integraliteit duidt op het inzetten van meerdere instrumenten om het gewenste doel te bereiken. Waar de STAD-aanpak zich vooral richt op naleving van de wetgeving, richt de IJslandse aanpak zich op het versterken van beschermende factoren en verminderen van risicofactoren in het leven van kinderen. Meer informatie over het STAD-project.

Beleidsadvies voor gemeenten

Het Trimbos-instituut adviseert gemeenten over hun alcohol-, rook- en drugsbeleid. De beleidsmedewerkers van het Trimbos-instituut zijn benieuwd naar uw vraagstukken en geven graag advies op maat.

Meer informatie

Meer informatie

Jeroen de Greeff

Stuur een bericht aan contactpersoon Jeroen de Greeff of bel +31 (0)30 - 2959(427)

Actueel

Blogs

Preventie op z'n IJslands: basketballen in plaats van bier drinken
23 augustus 2021 - Zes gemeenten maakten de afgelopen jaren kennis met een revolutionaire manier om te voorkomen dat jongeren gaan roken,..
Gezonde sporthelden
17 juni 2021 - Ronaldo en Pogba zijn helden, vindt programmahoofd Alcohol Ninette van Hasselt. Niet om hun goals, maar om de drankjes..

Meer blogs over dit onderwerp

In de media

Nederlandse tieners drinken veel
19 oktober 2019, Het drankgebruik onder tieners is hoog en dat komt waarschijnlijk door de tolerante houding van hun ouders. Dat constateert het IJslandse onderzoeksinstituut ICSRA na enquêtes in zes Nederlandse gemeenten. "De grote acceptatie door ouders verschilt met andere landen", aldus de onderzoeker.
Jongeren van drank en drugs afhouden: IJsland lukt het
19 augustus 2017, "Roken is voor oude mensen", zegt Marcus (15) terwijl hij onkruid wiedt. "Het is totaal niet cool." Hij is een van de vele jongeren die, tegen een kleine vergoeding, in de zomer de openbare ruimte in de IJslandse hoofdstad Reykjavik schoonhoudt.

Meer berichten over dit onderwerp

Updates in uw mailbox

Wilt u op de hoogte blijven over het IJslandse preventiemodel in Nederland? Meldt u aan voor onze nieuwsbrief.

Terugblik inspiratiesessie IJslandse preventiemodel: ervaringen uit de pilot in Nederland

In 2018 begonnen zes Nederlandse gemeenten aan de pilot met het IJslandse preventiemodel. Nu, drie jaar later, hebben de gemeenten veel verandering doorgemaakt, hebben we samen veel geleerd en zijn we misschien nog wel enthousiaster dan ooit om door te gaan met de implementatie van het IJslandse preventiemodel in Nederlandse gemeenten. In deze afsluitende inspiratiesessie van het pilottraject praten we u bij over het verloop van de pilot en delen de deelnemende gemeenten hun ervaringen.

De inspiratiesessie begint met een introductievideo over het IJslandse preventiemodel. Vanaf 11:03 start de bijeenkomst.

Terugblik inspiratiesessie vrijetijdsbesteding

Op welke manier kan zinvolle vrijetijdsbesteding bijdragen aan het welbevinden van jongeren? En kan zinvolle vrijetijdsbesteding onder jongeren het gebruik van alcohol, drugs en tabak voorkomen? Tijdens de inspiratiesessie over het IJslandse preventiemodel onderzoeken we aan de hand van dit model wat de rol van vrijetijdsbesteding kan zijn in preventie. 

Sprekers

Caroline Vink | Nederlands Jeugdinstituut

In deze presentatie vertelt Caroline Vink (Nederlands Jeugdinstituut) meer over de achtergrond van het IJslands preventiemodel en de manier waarop er in IJsland aandacht wordt besteed aan de vrijetijdsbesteding van jongeren.

Bekijk de presentatie [PDF]

Karin Kleinherenbrink | Gemeente Hardenberg

Karin Kleinherenbrink (Gemeente Hardenberg) vertelt over de ervaringen van gemeente Hardenberg als een van de pilotgemeenten die werken met het IJslands preventiemodel. Ze zoomt hierbij in op de lokale cijfers en ontwikkelingen op het gebied van vrijetijdsbesteding.

Bekijk de presentatie [PDF]

Claudia Marinelli | Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst

Claudia Marinelli (Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst) neemt ons in deze presentatie mee in de manier waarop kunst en cultuur als vrijetijdsbesteding bij kunnen dragen aan de veerkracht van jongeren.

Bekijk de presentatie [PDF]

Dorien Dijk | Kenniscentrum Sport en Bewegen

Hoe voorkom je uitval van jongeren in sport? En wat zijn de werkzame factoren om jongeren betrokken te houden? De antwoorden op deze vragen bespreekt Dorien Dijk (Kenniscentrum Sport en Bewegen) in haar presentatie.

Bekijk de presentatie [PDF]