Alcohol en depressie

Definitie van depressie (DSM-5)

Een depressie is een stemmingsstoornis, waarbij gedurende minimaal twee weken sprake is van een aantal verschillende symptomen, waaronder in ieder geval een sombere stemming of verlies van interesse of plezier, zonder lichamelijke oorzaak.

Andere symptomen van depressie

• Gewichtsverlies of –toename
• Slaapproblemen
• Door anderen waarneembare onrust
• Vermoeidheid
• Gevoelens van waardeloosheid
• Buitensporige of onterechte schuldgevoelens
• Verminderd vermogen tot nadenken of concentreren
• Besluiteloosheid
• Terugkerende gedachten aan de dood

Deze symptomen veroorzaken een grote lijdensdruk en beperkingen in het sociale leven en op het gebied van werk. Zie voor een volledige beschrijving van de criteria de DSM-5 [1].

Samenhang alcoholproblematiek en depressie

Alcohol kan een opwekkende werking hebben, waardoor mensen zich even vrolijker en minder gespannen of gestrest voelen. Sombere of depressieve gevoelens lijken dan voor een kort moment verdwenen. Maar door de alcohol kan de depressie daarna juist erger worden.  Als reactie daarop drinken mensen soms nog meer, om hun depressieve gevoelens te onderdrukken. Zo kan een neerwaartse spiraal ontstaan waar niet of moeilijk uit is te komen.

De relatie tussen problematisch alcoholgebruik en depressie is complex. Volgens meerdere studies komt een depressie bij zware drinkers vaker voor dan in de algemene bevolking [2-5]. Een recente studie in de algemene bevolking laat echter zien dat alcoholgebruik geen voorspeller is voor langdurige depressie bij mensen die al kampen met een depressie  [6]. Een aanwezige depressie vergroot wel de kans op problematisch alcoholgebruik en alcoholafhankelijkheid in de toekomst [7-9], mede door het gebruik van alcohol als ‘zelfmedicatie’ [10]. Dat wil zeggen dat het drinken van bier, wijn of sterke drank wordt gebruikt om de klachten te verminderen en om te gaan met de symptomen van de depressie. Alcoholafhankelijkheid komt dan ook drie keer vaker voor bij mensen met een depressie in vergelijking met mensen zonder depressie [11]. Daarnaast geeft een recente studie aanwijzingen voor een relatie tussen alcoholafhankelijkheid op 18-jarige leeftijd en depressie op 24-jarige leeftijd [12]. Bovendien zorgt alcoholafhankelijkheid voor een slechter verloop van de depressie [13, 14].

Risicofactoren

Er is nog geen oorzaak-gevolg relatie aangetoond tussen problematisch alcoholgebruik en een depressie. Ook is er niet één bepaalde onderliggende factor gevonden die kan verklaren waarom ze vaker samen voorkomen [15-18].

Er zijn wel een aantal factoren aan te wijzen die meer risico geven op zowel een depressie als problematisch alcoholgebruik:

• Persoonskenmerken (verminderde zelfwaarde)
• Sociale omgevingsfactoren (ontbreken van sociale steun)
• Stressvolle factoren, zoals spanningen in het gezin of op het werk

Deze factoren hebben een cumulatief effect (ze tellen bij elkaar op). Hoe meer risicofactoren, hoe groter de kans op een combinatie van depressie en verslaving [19,20].

Genetische studies laten wel een positief verband zien tussen depressie en alcoholafhankelijkheid [21, 22]. Maar over de mechanismen die ten grondslag liggen aan het samen optreden van depressie en alcoholafhankelijkheid is nog veel onbekend.

Vroegtijdige signalering en behandeling

De kwaliteit van leven wordt ernstig negatief beïnvloed door de combinatie van alcoholmisbruik en een depressie, zelfs meer dan bij de combinatie van problematisch alcoholgebruik met andere psychische problemen [20]. Vroegtijdige signalering en behandeling van alcoholproblematiek en depressie kan de kwaliteit van leven verbeteren [23].

Bij de behandeling van mensen met zowel problematisch alcoholgebruik als een depressie is de beste optie om eerst het alcoholgebruik aan te pakken [24], zoals ook beschreven staat in de ggz-standaard problematisch alcoholgebruik.

In de ggz-standaard depressieve stoornissen wordt geadviseerd 4-6 weken geen alcohol te drinken (abstinentie) voor het behandelen van de depressie. Als volledige abstinentie niet haalbaar blijkt doordat de verslaving in stand wordt gehouden door de depressie, kan ervoor gekozen worden om te starten met de behandeling van de depressie om zo ook de verslaving aan te pakken. Het is nog onduidelijk wat de meest effectieve behandeling is van de comorbide problematiek (het samengaan van problematisch alcoholgebruik en een depressie) [25].

Verder zijn er aanwijzingen dat digitale interventies kansrijk kunnen zijn voor mensen met zowel een alcoholstoornis als een depressie. Om hier met meer zekerheid uitspraken over te kunnen doen, moet er meer onderzoek gedaan worden [26].

Er zijn aanwijzingen dat interventies gericht op lichaamsbeweging kunnen leiden tot vermindering van depressieve klachten bij mensen met een alcoholstoornis [26,27].

Verder zijn er aanwijzingen dat digitale interventies kansrijk kunnen zijn voor mensen met zowel een alcoholstoornis als een depressie [28]. Onder patiënten met een alcoholstoornis blijkt het toevoegen van de Approach Bias Modification training - naast de reguliere behandeling - extra effectief te zijn bij mensen met comorbide depressieve – of angst stoornissen (29). Uit een recente studie onder jongvolwassenen met depressie en alcoholproblemen komt naar voren dat een digitale alcoholinterventie wel het alcoholgebruik verminderde maar geen aantoonbaar effect had op depressieve klachten of de totale behandeluitkomst [30). Digitale interventies lijken potentie hebben, maar verder onderzoek is nodig

Links

• Factsheet - Alcohol and depression
  In deze Engelstalige factsheet van Alcohol Concern wordt de samenhang tussen alcohol en depressie toegelicht.
• Ggz-standaard problematisch alcoholgebruik
  De behandeling van problematisch alcoholgebruik die samengaat met een depressie wordt kort beschreven.
• Bij Mentaal Vitaal vind je laagdrempelige informatie over depressie. Ook kun je bij vragen bellen, chatten en mailen met de Info- en advieslijn.