Lokaal alcoholbeleid

Integrale aanpak alcoholpreventie

Het blijkt dat alcoholpreventie binnen gemeenten de meeste gezondheidswinst oplevert als deze integraal wordt aangepakt. Dat betekent dat verschillende maatregelen en interventies voor verschillende doelgroepen het beste in samenhang kunnen worden ingezet. De gemeente is de partij bij uitstek om zo’n integrale aanpak op te zetten door belangrijke partijen hierbij te betrekken en te activeren en de verschillende preventieactiviteiten te coördineren.

Op de website Loket Gezond Leven van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) is verder uitgewerkt hoe gemeenten dit aan kunnen pakken.

Vier pijlers RIVM voor integrale aanpak

Het RIVM benoemt vier belangrijke pijlers waar de integrale aanpak van het preventiebeleid zich op moet richten.

1. Fysieke en sociale omgeving: beiden zijn sterk van invloed op het alcoholgebruik. Aan de ene kant is het nodig om de beschikbaarheid van alcohol te beperken, bijvoorbeeld door de directe, fysieke omgeving van een school of sportvereniging alcoholvrij te maken. En door de zichtbaarheid van alcohol te beperken of te verminderen, door bijvoorbeeld reclameverboden op alcohol in de openbare ruimte. Wil je als gemeente aan de slag met een lokaal verbod op alcoholreclame in de openbare ruimte? Maak dan gebruik van deze inspiratiekaart met voorbeelden van andere gemeenten. Aan de andere kant is het van belang om de sociale omgeving te beïnvloeden door de norm rondom alcohol te veranderen, bijvoorbeeld met campagnes zoals NIX18 en BOB.
2. Regelgeving en handhaving: dit zijn de instrumenten van de nationale en lokale overheid om de beschikbaarheid van alcohol te beperken en een verantwoorde verstrekking te bevorderen. Voorbeelden van regelgeving zijn: de wettelijke leeftijdsgrens voor alcoholverkoop en het verbod op het toelaten van mensen in kennelijke staat van dronkenschap in horecagelegenheden of op het terras. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het houden van toezicht op de uitvoering van de wettelijke regels en voor het handhaven ervan. Voor meer informatie over de gemeentelijke taken op het gebied van toezicht en handhaving van de Alcoholwet, zie het dossier Toezicht en handhaving Alcoholwet – gemeenten. De website Handreiking toezicht Alcoholwet staat vol betrouwbare informatie en biedt gemeenten ondersteuning bij het toezicht op de naleving en de handhaving van de Alcoholwet.
3. Voorlichting en educatie: beide kunnen verschillende doelen dienen voor verschillende doelgroepen. Een belangrijk doel van voorlichting is om kennis over de gezondheidsrisico’s van alcoholgebruik te vergroten en zo bij te dragen aan verandering van gedrag. Bijvoorbeeld door mensen met een kinderwens te informeren over de risico’s van alcoholgebruik, zullen ze waarschijnlijk minder of geen alcohol gaan drinken voor en tijdens de zwangerschap en tijdens het geven van borstvoeding. Ook kan het geven van voorlichting en educatie helpen bij het vergroten van het publiek draagvlak voor de verschillende alcoholmaatregelen. Voorlichting en educatie hebben pas echt effect in combinatie met andere interventies, zoals het beperken van de beschikbaarheid van alcohol en handhaving van de uitvoering van de wet.
4. Signalering, advies en ondersteuning: deze zaken komen in beeld als mensen ondanks alle preventieve inspanningen toch door hun alcoholgebruik in de problemen (dreigen te) raken. Vroegtijdig signaleren van deze problemen en vervolgens adequaat adviseren en ondersteunen, kan voorkomen dat problemen verergeren en dat zwaardere zorg nodig is.

Preventie- en handhavingsplan alcohol

Vanuit de Wet publieke gezondheid (Wpg) hebben gemeenten de verantwoordelijkheid om elke vier jaar een gemeentelijke nota gezondheidsbeleid op te stellen. Voor het lokale alcoholbeleid is de Alcoholwet het belangrijkste kader (zie ook: Toezicht en handhaving Alcoholwet – gemeenten). De Alcoholwet verplicht gemeenten om elke vier jaar een Preventie- en handhavingsplan alcohol op te stellen. Dit plan bevat de hoofdpunten van het beleid voor de preventie van alcoholgebruik (met name onder jongeren) en voor de handhaving van de Alcoholwet. Het plan dient gelijk te lopen met de gemeentelijke nota gezondheidsbeleid. Voor de gemeentelijke nota gezondheidsbeleid is de landelijke nota gezondheidsbeleid het belangrijkste kader. In de gemeentelijke nota gezondheidsbeleid kunnen gemeenten beleid opnemen dat niet past in een Preventie- en handhavingsplan alcohol, bijvoorbeeld beleid met betrekking tot vroegsignalering van alcoholproblematiek. Ook kunnen gemeenten hierin alcoholbeleid combineren met andere beleidsthema’s, zoals valpreventie.

Alcoholpreventie bij jongeren

Voor het inzetten op alcoholpreventie bij jongeren en jongvolwassenen (hoofddoel van het Preventie- en handhavingsplan) kunnen gemeenten gebruikmaken van het rapport Alcoholpreventie bij jongeren en jongvolwassenen. Hierin staat een stappenplan voor de aanpak van de preventie van (overmatig) alcoholgebruik onder jongeren.

Voor een lokale integrale aanpak van alcoholpreventie kunnen gemeenten aan de slag met Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO). OKO helpt gemeenten om op basis van cijfers over de lokale jeugd te werken aan gezonde en gelukkige jongeren en te voorkomen dat zij alcohol of drugs gebruiken of roken. De aanpak, gebaseerd op het IJslandse preventiemodel, wordt door de gemeente uitgevoerd, samen met partners uit de gemeente die betrokken zijn bij opgroeiende jeugd.

Kwetsbare groepen

De gemeente is ook verantwoordelijk voor de ondersteuning van kwetsbare groepen. Sommige groepen hebben door een opeenstapeling van factoren een grote kans op problemen met en door alcoholgebruik of andere middelen. Binnen de gemeentelijke nota gezondheidsbeleid of het preventie- en handhavingsplan alcohol is het belangrijk om ook aandacht te hebben voor alcoholpreventie voor deze groepen. De tool ‘middelenpreventie voor kwetsbare groepen’ helpt gemeenten om hier systematisch meer aandacht aan te besteden.

Ondersteuning voor gemeenten

• Het Trimbos-instituut heeft voor gemeenten een model ontwikkeld voor het opstellen van een Preventie- en handhavingsplan voor de uitvoering van de Alcoholwet.
• De Handreiking toezicht op de Alcoholwet is een website met betrouwbare informatie, die gemeenten ondersteuning biedt bij de handhaving van de Alcoholwet.
• Gemeenten kunnen bij het Trimbos-instituut terecht voor onderzoek, advies, trainingen, kennisbevordering en evaluatie van het alcoholbeleid. Zie hiervoor Alcoholbeleid: advies voor gemeenten of neem direct contact op met Patrick van Iperen (Adviseur alcohol, drugs & gemeenten).
• Integraal basispakket preventie. Lokaal kunt u met uw instelling voor verslavingszorg integraal samenwerken aan verslavingspreventie. Het informatie-instrument ‘Lokaal samenwerken aan verslavingspreventie’ biedt hiervoor een kapstok.

Landelijke akkoorden

Gemeenten en lokale stakeholders worden gestimuleerd om integraal in te zetten op preventie. Dit gebeurt onder andere door de verschillende landelijke akkoorden op het gebied van gezondheid en preventie. In de lokale aanpakken van bijvoorbeeld het Nationaal Preventieakkoord, het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Integraal Zorgakkoord (IZA) of het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) kunnen gemeenten alcoholpreventie opnemen en verbinden met andere thema’s. In de gemeentelijke aanpak kunnen gemeenten binnen het thema kansrijk opgroeien bijvoorbeeld Gezonde Start opnemen binnen Kansrijke Start of Opgroeien in een Kansrijke Omgeving opnemen. Ook de inzet op Vroegsignalering van alcoholproblematiek past goed binnen de lokale vertaling van de landelijke akkoorden. Daarnaast kunnen gemeenten alcoholpreventie verbinden met de andere thema’s uit het GALA.