Header Image

Alcoholpreventie jongeren in nationaal en lokaal beleid

Jongeren vormen een expliciete doelgroep voor alcoholpreventie in het nationaal en gemeentelijke beleid. Welke taken en verantwoordelijkheden gericht op deze doelgroep worden beschreven in de verschillende beleidsnota’s?

Landelijke nota gezondheidsbeleid

In het Nationaal Preventieakkoord uit 2018 wordt alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar per definitie als problematisch gezien [1]. In de Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 is opgenomen dat het meeste effect te verwachten is van interventies tijdens de eerste levensfasen en preventieve interventies op het gebied van roken, alcohol en overgewicht. Deze interventies hebben vooral kans van slagen als er ook aandacht is voor achterliggende factoren [2].

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) geeft vorm aan het preventiebeleid met onder andere de NIX18-campagne. Deze campagne promoot de sociale norm dat het normaal is dat kinderen niet voor hun 18e jaar drinken en roken. Met name ouders worden opgeroepen om afspraken met hun kind te maken over middelengebruik. Daarnaast worden er vanuit het ministerie van VWS gerichte subsidies ingezet voor de ontwikkeling van voorlichting op en ondersteuning aan scholen binnen het programma Helder op School. Ook financiert VWS ondersteuning van preventieve interventies voor jongeren in andere settings, zoals de omgeving (Opgroeien in een Kansrijke Omgeving), het uitgaansleven (Alcohol, drugs en uitgaan) en de zorg (Open en Alert).

Lokale nota gezondheidsbeleid

De gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van het lokale preventiebeleid. De Wet publieke gezondheid verplicht gemeenteraden om een lokale nota gezondheidsbeleid te maken waarin de gemeentelijke doelstellingen, acties en resultaten worden beschreven. Deze lokale nota moet aansluiten bij de landelijk opgestelde prioriteiten en binnen twee jaar na het openbaar maken van de landelijke nota vastgesteld worden. Bij besluiten die belangrijke gevolgen kunnen hebben voor de publieke gezondheidszorg, zoals alcoholpreventie bij jongeren, vraagt het college van burgemeester en wethouders advies aan de Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD). In deze nota’s zijn vaak preventieve activiteiten opgenomen die worden uitgevoerd op scholen, bij sportclubs of in het jongerenwerk [3].

Preventie- en handhavingsplan alcohol

Ook moeten gemeenten een Preventie- en handhavingsplan alcohol opstellen. Dit hoort bij hun toezichthoudende taak, die is vastgelegd in de Alcoholwet. In dit plan worden de doelstellingen en acties beschreven die gericht zijn op het voorkomen van alcoholgebruik, met name onder jongeren, al dan niet in samenhang met andere preventieprogramma’s uit het gezondheidsbeleid. Ook wordt in dit plan beschreven hoe het handhavingsbeleid wordt uitgevoerd en welke resultaten minimaal behaald dienen te worden.

Het Trimbos-instituut heeft voor gemeenten een model Preventie- en handhavingsplan ontwikkeld. En de website Handreiking toezicht op de Alcoholwet biedt gemeenten ook veel informatie en ondersteuning bij de handhaving van de Alcoholwet.

Jeugdnota

Tenslotte verplicht de Jeugdwet gemeenten om periodiek een plan (Jeugdnota) vast te stellen met daarin de hoofdzaken van het door de gemeente te voeren beleid. In de Jeugdnota worden onder meer de gemeentelijke visie, doelstellingen en acties beschreven. Ook staat er in welke resultaten de gemeente wenst te behalen en hoe deze gemeten zullen worden. De nota geeft richting aan de door de gemeenteraad en het college te nemen beslissingen over preventie en jeugdhulp, de uitvoering van kinderbeschermingsmaatregelen en jeugdreclassering. In deze nota wordt ook het bevorderen van de gezondheid van jongeren beschreven, inclusief doelstellingen en activiteiten op het gebied van alcoholpreventie [4].

Gezond en Actief Leven Akkoord

In het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) is opgenomen dat er actief wordt ingezet op het voorkomen van het gebruik van alcohol, tabak en drugs door jongeren. Gemeenten worden hiertoe gestimuleerd extra in te zetten op middelenpreventie, en om de leeftijdsgrens van de verkoop van alcohol beter na te leven. Het Trimbos kan gemeenten helpen om deze GALA doelstellingen te bereiken, door u te ondersteunen bij het opstellen van uw lokaal preventiebeleid.

Alcoholbeleid voor onderwijsinstellingen

Voor minderjarige studenten in het mbo, hbo of het wo is het verboden om alcohol te drinken. Toch komt dit soms voor. Het is daarom belangrijk om beleid op te stellen als onderwijsinstelling.

Wanneer studenten meerderjarig zijn worden ze geacht zelf verantwoordelijk te zijn voor hun leefstijl. Toch zijn er meerdere redenen voor onderwijsinstellingen om actief een rol te nemen in het voorkomen van problematisch alcoholgebruik onder hun studenten:

  • Onderwijskundig klimaat: het is onderdeel van een zo goed mogelijk onderwijskundig en pedagogisch klimaat. Door aandacht te besteden aan alcoholpreventie kan je er als instelling voor zorgen dat studenten zich ten volle kunnen ontplooien.
  • Sociale norm: de norm lijkt nu soms te zijn dat alcohol er in het studentenleven altijd en overal bij hoort. De onderwijsinstelling kan dit beeld met een terughoudend alcoholbeleid beïnvloeden.
  • Kosten: studievertraging of -uitval als direct gevolg van zwaar drinken kost het wetenschappelijk onderwijs jaarlijks 13,8 miljoen euro en het hoger beroepsonderwijs jaarlijks 32,5 miljoen euro [5].
  • Imago: incidenten waarbij studenten onder invloed betrokken zijn, hebben een negatieve impact op het imago van de onderwijsinstelling, zelfs wanneer het incident plaatsvindt buiten de campus, zoals in de stad of in verenigingsverband. Een gezonde campus is een manier voor de onderwijsinstelling om positief in de aandacht te komen.

Elementen van effectief alcoholbeleid onderwijsinstellingen

Een effectief alcoholbeleid binnen een onderwijsinstelling bestaat ten minste uit de volgende elementen.

  • Visie: een duidelijke visie op alcoholgebruik binnen de onderwijsinstelling zorgt ervoor dat alcoholbeleid niet bij eenmalige activiteiten blijft.
  • Wetgeving: welke wettelijke bepalingen zijn van toepassing op studenten?
  • Fysieke en sociale omgeving: welke maatregelen worden getroffen gericht op de omgeving? Bijvoorbeeld het alcoholvrij maken van het terrein rond de opleiding (fysieke omgeving) of een campagne als Nix18 om de sociale norm ‘niet drinken en roken onder de 18 jaar’ te ondersteunen, versterken en uitdragen (sociale omgeving).
  • Beperken van beschikbaarheid: dit is één van de belangrijkste maatregelen om alcoholgebruik onder studenten te verminderen. Denk bijvoorbeeld aan beperking van de verkoop van alcohol door cateraars en cafés op de campus. Hoewel de campus meestal niet de plaats is waar studenten dronken worden, geeft het een verkeerd beeld als er via de catering al in de ochtend alcohol besteld kan worden (normalisering). Maar denk ook aan beperking van alcoholgebruik in ruimtes die door studieverenigingen gebruikt worden en aan het niet meer aanbieden van alcohol bij vieringen en recepties vanuit de onderwijsinstelling zelf (promoties, oraties et cetera).
  • Communicatie en educatie: alcoholbeleid is alleen effectief als het bekend is bij medewerkers, studenten en bezoekers. Geef daarom heldere informatie over de lopende afspraken op het gebied van alcoholgebruik. Wijs studenten de weg naar betrouwbaar (online) voorlichtingsmateriaal. Maak duidelijk waar studenten laagdrempelig terecht kunnen voor hulp, zoals online zelftests, zelfhulpmodules en spreekuren bij de psycholoog of preventiemedewerkers van de regionale instelling voor verslavingszorg.
  • Signaleren en begeleiden: studiebegeleiders, decanen, studentpsychologen en -artsen spelen hierbij een belangrijke rol. Zij kunnen probleemsignalen in een vroeg stadium oppikken en ter sprake brengen. Hiervoor is het wel belangrijk dat zij op de hoogte zijn van deze signalen en van de mogelijkheden voor doorverwijzing naar hulp, zoals de website Wat Drink Jij. De preventieafdeling van de regionale instelling voor verslavingszorg kan een rol spelen bij scholing van medewerkers die veel contact hebben met studenten.
  • Alcoholbeleid in de introductietijd: de introductietijd wordt in studentensteden onder de verantwoordelijkheid van of in samenwerking met onderwijsinstellingen georganiseerd. In deze periode, waarin nieuwe studenten kennis maken met het studentenleven, is het belangrijk om te zorgen voor duidelijke afspraken over alcoholgebruik en dat deze afspraken ook worden nageleefd. Dit gaat om afspraken met het organiserend bestuur, maar ook met plaatselijke horeca, de studentenverenigingen, deelnemers en de mentoren. Een goed alcoholbeleid is in deze periode extra noodzakelijk en een mentortraining over alcohol kan helpen bij de communicatie hierover.

Meer weten over het opzetten van een effectief alcoholbeleid? Ga voor mbo-instellingen naar de website van het preventieprogramma van Helder op School. Voor hbo- en wo- instellingen is meer informatie te vinden in dit document en bij het programma Stijn.

Gerelateerde pagina's

Links