Onderzoek laat zien dat de relatie tussen stress en alcoholgebruik wederkerig is [1-3]. De invloed van stress op alcoholgebruik hangt onder meer af van de aard, duur en ernst van de stress, maar ook van individuele kenmerken en de levensfase waarin deze wordt ervaren [4-6]. Daarnaast laten studies zien dat alcoholgebruik samenhangt met veranderingen in stressregulatie, stressreacties en biologische stresssystemen. Recente onderzoeken suggereren bovendien dat de manier waarop mensen stress ervaren (subjectieve stressreacties) en de biologische reactie van het lichaam op stress deels onafhankelijke processen zijn. Beide processen kunnen op verschillende manieren bijdragen aan craving en alcoholgebruik [2,5-7].

Wat verstaan we onder stress?

Stress is de lichamelijke en psychologische reactie op gebeurtenissen of omstandigheden die als belastend of bedreigend worden ervaren. Stress kan zich uiten in lichamelijke klachten (zoals een verhoogde hartslag, spierspanning of slaapproblemen), emotionele reacties (zoals angst, irritatie of somberheid), cognitieve problemen (zoals piekeren of concentratieverlies) en veranderingen in gedrag (zoals vermijding, terugtrekking of verdoving).

Stress is geen eenduidig begrip. Mensen kunnen stress ervaren als reactie op belastende gebeurtenissen, langdurige problemen of ingrijpende ervaringen. In onderzoek wordt vaak onderscheid gemaakt tussen dagelijkse stress, acute stress, chronische stress en traumatische stress. De relatie tussen stress en alcoholgebruik verschilt per type stress en per persoon.

Hoe hangen stress en alcoholgebruik samen?

Stress kan bijdragen aan alcoholgebruik, maar leidt niet automatisch tot meer drinken. Sommige mensen gaan meer drinken als reactie op stress. Anderen gaan juist minder drinken of veranderen hun alcoholgebruik niet. Hoe iemand reageert hangt onder meer af van persoonlijke kenmerken, de situatie en de manier waarop iemand met stress omgaat [7,8]. Factoren zoals persoonlijkheid, sociale omstandigheden en copingstrategieën spelen hierbij een rol [1]. Een veel onderzochte verklaring is de zelfmedicatiehypothese: alcohol wordt gebruikt om stress, spanning of negatieve emoties tijdelijk te verlichten [9]. Systematische reviews laten zien dat copingmotieven en alcoholgebruik om negatieve emoties te reguleren belangrijke factoren zijn in de relatie tussen stress, PTSS en problematisch alcoholgebruik [9-11]. Problemen met emotieregulatie lijken hierbij een belangrijk onderliggend mechanisme te vormen. Mensen die moeite hebben om negatieve emoties te herkennen, verdragen of reguleren, gebruiken mogelijk vaker alcohol als copingstrategie [10-11].

Dagelijkse stress

Stressvolle levensgebeurtenissen zoals een scheiding, werkloosheid of aanhoudende werkstress vergroten het risico op problematisch alcoholgebruik en alcoholstoornissen [8]. Ook de overgang naar pensionering kan voor sommige mensen een stressfactor zijn die samenhangt met alcoholgebruik [12].

Acute, chronische en traumatische stress

Acute stress na ingrijpende gebeurtenissen zoals rampen, terroristische aanslagen en pandemieën hangt samen met veranderingen in alcoholgebruik op bevolkingsniveau [13-15]. Reviews laten zien dat stressvolle gebeurtenissen kunnen samengaan met veranderingen in alcoholgebruik. In sommige groepen neemt alcoholgebruik toe, terwijl in andere groepen sprake is van een afname of geen duidelijke verandering. Het bewijs voor een blijvende toename van alcoholstoornissen is beperkter [13-15]. Traumatische ervaringen in de jeugd, zoals mishandeling, seksueel misbruik en verwaarlozing, kunnen langdurige stress veroorzaken. Deze ervaringen vergroten ook het risico op alcoholproblemen op latere leeftijd. Positieve en betekenisvolle relaties met familie en vrienden kunnen hierbij een beschermende rol spelen [4].

Stress door discriminatie

Het ervaren van discriminatie hangt samen met alcoholgebruik, binge drinken, risicovol drinkgedrag en alcoholgerelateerde problemen [16,17]. Minderheidsstress en discriminatie hangen samen met een verhoogd risico op alcoholproblemen en alcoholstoornissen bij mensen uit etnische en seksuele minderheidsgroepen. [8,16-17]

Collectieve stress

Collectieve gebeurtenissen zoals natuurrampen, terroristische aanslagen en pandemieën kunnen leiden tot verhoogde stressniveaus in de samenleving en samenhangen met veranderingen in alcoholgebruik op bevolkingsniveau [13-15]. Systematische reviews en meta-analyses laten zien dat tijdens en na dergelijke gebeurtenissen regelmatig sprake is van een tijdelijke toename van alcoholgebruik, hoewel de bevindingen tussen bevolkingsgroepen en onderzoeken verschillen. Niet iedereen reageert op dezelfde manier op stressvolle gebeurtenissen. Factoren zoals leeftijd, psychische gezondheid, sociaaleconomische omstandigheden en bestaande middelenproblemen lijken mede te bepalen hoe alcoholgebruik verandert in reactie op stressvolle gebeurtenissen [13-15,18]. Tijdens de COVID-19-pandemie hadden veel mensen meer last van stress, angst, somberheid en eenzaamheid. In dezelfde periode werd in verschillende studies ook meer alcoholgebruik gerapporteerd [14,15,18]. Onderzoek laat vooral zien dat collectieve stressvolle gebeurtenissen tijdelijk invloed hebben op alcoholgebruik. Het bewijs voor een blijvende toename van alcoholstoornissen is beperkt [13,14].

Drinkmotieven en coping

Niet alleen stress zelf, maar ook de reden waarom mensen drinken is van belang. Een veel voorkomend drinkmotief is het gebruik van alcohol om stress, spanning, angst of andere negatieve emoties tijdelijk te verlichten [9]. Systematische reviews en meta-analyses laten zien dat copingmotieven en het gebruik van alcohol om negatieve emoties te reguleren samenhangen met problematisch alcoholgebruik en een belangrijke rol spelen in de relatie tussen stress, posttraumatische stressklachten (PTSS) en alcoholproblemen [9-11]. Er zijn mensen die alcohol gebruiken om emoties zoals stress of spanning tijdelijk te verlichten. Zij lijken ook gevoeliger voor stressgerelateerde alcoholcraving. Problemen met emotieregulatie en zelfcontrole kunnen deze kwetsbaarheid versterken [5,10, 11].

Alcohol als oorzaak én gevolg van stress

De relatie tussen stress en alcoholgebruik is tweerichtingsverkeer. Zowel subjectieve stressreacties als biologische stressreacties lijken hierbij een rol te spelen. Deze verschillende stressreacties kunnen via deels onafhankelijke mechanismen bijdragen aan craving en alcoholgebruik [5-7]. Stress kan bijdragen aan meer alcoholgebruik, terwijl alcoholgebruik op zijn beurt samenhangt met veranderingen in de manier waarop mensen op stress reageren en met veranderingen in biologische stressprocessen [2,6,7]. Ook kan problematisch alcoholgebruik negatieve gevolgen hebben voor relaties, werk en gezondheid. Deze problemen kunnen zelf weer een bron van stress vormen [1]. Ook naasten van mensen met verslavingsproblemen lopen een verhoogd risico op psychische problemen en middelengebruik [19].

HPA-as, cortisol en het beloningssysteem

Alcohol beïnvloedt biologische systemen die betrokken zijn bij stressregulatie [2,6,7]. Een centraal systeem is de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as (HPA-as). Dit systeem helpt het lichaam om te reageren op stressvolle situaties en wordt daarom vaak gezien als een belangrijk onderdeel van het biologische stresssysteem. Bij stress activeert het lichaam deze as, waardoor cortisol, het belangrijkste stresshormoon van het lichaam, vrijkomt [1]. Alcohol activeert eveneens onderdelen van dit stresssysteem [2,6,7]. Bij langdurig en overmatig alcoholgebruik kunnen de HPA-as en de cortisolregulatie ontregeld raken [2,6,7]. Daarnaast beïnvloedt alcohol het beloningssysteem van de hersenen. Alcoholgebruik wordt sterker gekoppeld aan opluchting en beloning, terwijl natuurlijke beloningsbronnen minder effect krijgen [2,3]. Deze veranderingen kunnen bijdragen aan craving, ontwenningsverschijnselen en terugval [2,3,7]. Recente bevindingen suggereren dat subjectieve stressreacties vooral samenhangen met alcoholcraving, terwijl de biologische reactie op stress, gemeten aan de hand van cortisol, sterker samenhangt met daadwerkelijk alcoholgebruik in het dagelijks leven. Dit wijst erop dat verschillende aspecten van de stressrespons ieder op een eigen manier kunnen bijdragen aan alcoholproblemen [5-7]. Daarnaast suggereren recente reviews dat stress en alcohol deels dezelfde hersennetwerken beïnvloeden, met name netwerken die betrokken zijn bij emotionele verwerking. Dit kan de wederzijdse relatie tussen stress en alcoholgebruik helpen verklaren [2,7].

Afkicken en verhoogde stressgevoeligheid

Herhaalde detoxificaties hangen samen met veranderingen in de manier waarop mensen met stress omgaan. Ook lijken zij gepaard te gaan met meer ontwenningsklachten, psychische klachten en alcoholcraving. Hierdoor kan het risico op terugval toenemen [2,3,20].

Conclusie

De relatie tussen stress en alcoholgebruik is complex [2,7,8]. Verschillende soorten stress kunnen invloed hebben op alcoholgebruik. Het gaat bijvoorbeeld om dagelijkse stress, traumatische ervaringen, discriminatie en collectieve stress [8, 13,14]. Daarnaast laten studies zien dat alcoholgebruik samenhangt met veranderingen in stressreacties en biologische processen die betrokken zijn bij stress [2,7,6]. Psychologische factoren zoals copingmotieven en emotieregulatie, evenals sociale en biologische factoren, spelen een belangrijke rol in de relatie tussen stress en alcoholgebruik [2,9-11]. Onderzoek suggereert bovendien dat stressgerelateerde klachten, zoals PTSS, angst en depressie, en alcoholproblemen elkaar kunnen versterken. Reviews suggereren dat een geïntegreerde en goed gecoördineerde aanpak van psychische klachten en alcoholproblemen vaak effectiever is dan een afzonderlijke, niet-gecoördineerde behandeling van beide problemen. De beschikbare onderzoeken verschillen echter sterk van elkaar, waardoor niet kan worden vastgesteld welke specifieke behandelvorm het meest effectief is [21-22]. Het herkennen van stress, het ontwikkelen van gezonde copingstrategieën en het tijdig aanpakken van zowel psychische klachten als alcoholproblemen kunnen helpen om te voorkomen dat stress en alcoholgebruik elkaar blijven versterken [9-11,21-22].

Links

• Bij Mentaal Vitaal vind je laagdrempelige informatie over stress. Ook kun je bij vragen bellen, chatten en mailen met de Info- en advieslijn.
• Via Alcoholinfo lees je waarom alcohol niet ontspannend is maar juist stress oplevert.