Risico- en beschermende factoren mentale gezondheid jeugd

Een consistente en positieve opvoedingsstijl draagt bij aan een veilige gehechtheid tussen ouder en kind. Dit is belangrijk voor een positieve emotionele en sociale ontwikkeling . Daardoor kunnen kinderen en jongeren  beter omgaan met stress, hebben ze een hoger gevoel van eigenwaarde en een beter mentaal welbevinden op volwassen leeftijd [6]. Wanneer er in een gezin veel stress en spanning is, staan de opvoeding en de ouder-kind relatie vaak onder druk. Onveilige gehechtheidsrelaties hangen samen met een verhoogd risico op angst, depressie en andere psychische problemen [6].

Bekijk de tips voor ouders over alcohol, drugs, roken en gamen.

Kinderen en jongeren die niet met beide ouders in één huis wonen, hebben gemiddeld een lager mentaal welbevinden en meer mentale problemen dan kinderen en jongeren die wel met beide ouders in één huis wonen [3]. Jeugdigen die niet met beide ouders samenwonen zijn ook minder positief over hun sociale relaties, ervaren minder steun van het gezin, geven minder vaak aan gemakkelijk met hun ouders over problemen te kunnen praten en ervaren meer schooldruk [3]. Ruim 20% van de kinderen in het basisonderwijs woont niet met beide ouders in één huis. In het voortgezet onderwijs is dit ruim 30% [14].

Kinderen en jongeren die niet thuis opgroeien, maar bijvoorbeeld in een pleeggezin of in de residentiële jeugdzorg, hebben een verhoogd risico op mentale problemen [15, 16]. Vaak hebben deze kinderen en jongeren meerdere ingrijpende levensgebeurtenissen meegemaakt, wat een risicofactor is voor mentale problemen [15, 16]. Kinderen en jongeren in de residentiële jeugdzorg bouwen mogelijk minder stabiele relaties op omdat zij te maken hebben wisselende zorgverleners en een groot aantal kinderen/jongeren per zorgverlener [16, 17].

Sociale steun van onder andere familie, vrienden en leerkrachten is belangrijk voor het welbevinden van kinderen en jongeren. De meerderheid van de kinderen en jongeren op de basisschool en in het voortgezet onderwijs ervaart veel steun van hun gezin en hun vrienden [3]. Het ervaren van sociale steun hangt samen met minder emotionele problemen en meer levenstevredenheid [18]. Kinderen en jongeren met een ondersteunend netwerk zijn veerkrachtiger en beter bestand tegen stressvolle omstandigheden [19]. Het ervaren van te weinig sociale steun van ouders en leeftijdsgenoten hangt juist samen met een verhoogd risico op emotionele problemen [20, 21]. Ook bijvoorbeeld slachtoffer zijn van pesten in de jeugd hangt samen met depressieve klachten in de volwassenheid [22].

In het voortgezet onderwijs rapporteren jongeren uit gezinnen met een lage materiële welvaart rapporteren een lagere levenstevredenheid dan jongeren uit gezinnen met een hoge materiële welvaart [3]. Materiële welvaart is gemeten aan de hand van concrete bezittingen, kenmerken van het huis en het aantal keren dat het gezin in het afgelopen jaar naar het buitenland op vakantie is geweest. Daarnaast hebben kinderen en jongeren die opgroeien in armoede een hoger risico op het ontwikkelen van mentale problemen dan kinderen en jongeren die niet opgroeien in armoede [23]. Een mogelijke verklaring is dat financiële problemen kunnen leiden tot stress en tot een gebrek aan psychologische hulpbronnen om met stress om te gaan [24].

Lees meer over gelijke kansen op gezond opgroeien

In Nederland groeien ongeveer 900.000 kinderen en jongeren onder de 18 jaar op met een ouder met psychische en/of verslavingsproblemen [25]. Deze kinderen, ook wel KOPP/KOV genoemd, lopen twee tot vier keer meer kans dan andere kinderen om voor hun 18e levensjaar psychische aandoeningen te ontwikkelen [26]. Na hun 28e levensjaar loopt dit op naar een twee tot dertien keer grotere kans [27]. Dit kan verklaard worden door de erfelijkheid van psychische aandoeningen en door sociale factoren. Psychische en/of verslavingsproblemen van ouders kunnen bijvoorbeeld de opvoedvaardigheden en de interactie tussen ouder en kind negatief beïnvloeden [28].

In het basisonderwijs ervaart 19% van de kinderen (nogal) veel druk door schoolwerk. In het voortgezet onderwijs is dit 47%. Het percentage kinderen en jongeren dat veel druk door schoolwerk ervaart is tussen 2001 en 2021 verdrievoudigd [3]. Druk door schoolwerk hangt sterk samen met emotionele problemen en een lagere levenstevredenheid [18].

Meer informatie vind je op Mentaal Kapitaal.