Helder op School voor
het voortgezet (speciaal)
en praktijkonderwijs

Helder op School helpt middelbare scholen aandacht te besteden aan roken, alcohol, drugs en (te veel) gamen. Verbeter uw beleid, ga aan de slag met kant-en-klare lesprogramma's, krijg ondersteuning bij signaleren en leer meer over de omgevingsfactoren die leerlingen beïnvloeden.

Beleid

Helder op School ondersteunt u bij het opstellen van een goed beleid op het gebied van alcohol, tabak, drugs en gamen op en rond de school. Dit beleid is onderdeel van het bredere schoolbeleid.

Hoe dit beleid wordt uitgevoerd, legt u vast in een reglement, waarin in elk geval de volgende zaken duidelijk beschreven staan.

  • Welke regels zijn er, voor wie gelden ze en welke uitzonderingen worden er gemaakt.
  • Hoe worden de regels gehandhaafd en welke sancties staan er op overtredingen.
  • Welke maatregelen worden genomen, zoals een rookvrij schoolterrein of alcohol- en drugsvrije feesten.
  • Hoe communiceert de school over beleid en regels met medewerkers, leerlingen en hun ouders,
    zodat iedereen van de afspraken op de hoogte is.

Bekijk een voorbeeld van een reglement voor middelengebruik

Voor preventiewerkers

U werkt als preventiewerker bij een ggd of instelling voor verslavingszorg en u begeleidt scholen bij het implementeren van Helder op School. Bekijk informatie en tools die u daarbij ondersteunen. 

Bekijk de toolkit

Doelstelling

Jongeren stimuleren om het drinken van alcohol uit te stellen tot in ieder geval 18 jaar en geen tabak en drugs te gebruiken en jongeren stimuleren om op gezonde en verantwoorde wijze met games en sociale media om te gaan en voorkomen dat de balans tussen schermgebruik en andere activiteiten verstoord raakt.

Helder op School adviseert een middelenvrij beleid, waarin gestreefd wordt naar een school waar niet gerookt of gedronken wordt, waar geen drugs worden gebruikt en waar niet overmatig gegamed wordt. Het uitgangspunt is dat een school of onderwijsinstelling voor leerlingen en studenten een veilige en pedagogisch verantwoorde omgeving moet zijn. We benadrukken dat het lastig kan zijn dit doel meteen 100% te behalen, maar het is goed als het gesprek op gang komt en er meer bewustzijn ontstaat van de gevolgen en van het belang.

 

Ondersteuning

Helder op School kan u begeleiden bij het opstellen van beleid en regels en kan u adviseren hoe u op school het gesprek hierover aangaat en draagvlak creëert. Hoe gaat u bijvoorbeeld om met alcoholgebruik op de kerstborrel of op schoolfeesten, wat doet u als er gedeald wordt op school en hoe benadert u leerlingen waarvan u vermoedt dat ze door blowen in de problemen komen? Welke voorlichting biedt u de leerlingen aan en hoe betrekt u de ouders hierbij? U krijgt advies van een preventiewerker van de ggd of een instelling voor verslavingszorg,  die ervaring heeft opgedaan bij andere scholen.

Meer weten? Neem contact op met de preventiewerker bij u op school. Is er nog geen preventiewerker op uw school actief? 

Vind een preventiewerker

Aandachtspunten

Voor een goed werkend beleid is het nodig dat alle facetten uitgewerkt zijn, vastliggen en bekend zijn bij alle betrokkenen. In een goed beleid staan bijvoorbeeld de volgende punten beschreven:

  • Leerlingen mogen niet roken en drinken, geen drugs gebruiken en niet gamen in de school, op het schoolterrein en bij alle activiteiten van de school.
  • Schoolpersoneel, bezoekers en ouders helpen mee door het goede voorbeeld te geven en niet te roken en te drinken in de school en op het schoolterrein en bij alle activiteiten van de school.
  • Uit onderzoek blijkt dat kinderen en jongeren die anderen zien roken,
    zelf ook eerder gaan roken. Daarnaast willen we onze jongeren beschermen tegen de schadelijke gevolgen van meeroken. Daarom is vanaf 1 augustus 2020 een rookvrij schoolterrein verplicht. 

Bekijk het stappenplan beleid voor het vo

Wat als het beleid voor weerstand zorgt?

Als er weerstand is bij medewerkers of ouders, is het belangrijk om het gesprek aan te gaan en samen te bekijken welke afspraken er gemaakt kunnen worden.
In de praktijk kan dit betekenen dat er specifieke afspraken worden gemaakt over de manier waarop invulling wordt gegeven aan het schoolbeleid. U spreekt bijvoorbeeld af dat medewerkers wel mogen drinken als zij uit eten gaan na afloop van een teamuitje. Dit soort afspraken hoeft geen bezwaar te zijn zolang er niet gerookt en gedronken wordt waar leerlingen bij zijn.

Signaleren

Ziet u ook wel eens dat leerlingen zich opeens anders gaan gedragen, bijvoorbeeld opeens baldadiger worden of zich juist meer terugtrekken? Of dat leerlingen minder geconcentreerd zijn en meer spijbelen? Deze signalen kunnen wijzen op problematisch gebruik van alcohol of drugs of op problemen door te veel gamen.

Natuurlijk is het belangrijk om zorgvuldig om te gaan met deze signalen. Hoe stel je vast dat de leerling echt een probleem heeft? Wanneer ga je met een leerling in gesprek en hoe pak je zo’n gesprek dan aan? En wat voor zorg bied je de leerling als hij of zij een probleemgebruiker is? Aandacht voor signalering is een belangrijke pijler van
Helder op School, met als voornaamste onderdelen het opstellen van een goed zorgprotocol en deskundigheidsbevordering van het schoolpersoneel.  

Opstellen van een zorgprotocol

In een zorgprotocol staat welke zorg de school geeft aan leerlingen die problematisch alcohol of drugs gebruiken. Hoe gaat de school om met (vermoedens van) problematisch middelengebruik en hoe wordt er gehandeld als een leerling op school middelen bezit of gebruikt? In het zorgprotocol legt u vast welke afspraken er zijn over het signaleren en bespreekbaar maken van deze problemen, wie er binnen de school welke rol op zich neemt, welke externe hulp er ingeschakeld kan worden en op welk moment. Bij eenvoudige problemen kan een zorg- of ondersteuningsteam van school de leerling helpen. Is er sprake van een ernstig probleem, dan is begeleiding buiten de school noodzakelijk.
De preventiewerker van de ggd of instelling voor verslavingszorg kan u ondersteunen bij het opstellen van het protocol.

Het is belangrijk dat leerlingen en ouders weten bij wie ze op school terecht kunnen met vragen of problemen rondom middelengebruik. Vermeld dit bijvoorbeeld op de website en in de schoolgids en bespreek het tijdens mentorgesprekken of ouderbijeenkomsten.

 

Vroegsignalering

U kunt de leerlingen vragen om (twee-)jaarlijks een vragenlijst over gezondheid van de JGZ of de ggd in te vullen. Hiermee krijgt u inzicht in hun gezondheid en mogelijk middelengebruik. Zo’n vragenlijst bevat onder andere vragen over roken, alcohol, cannabis, xtc en waterpijp. Neem contact op met uw contactpersoon van de JGZ of ggd als u meer wilt weten.

Voorbeelden: vragenlijst voor het vo van de JGZ en van de ggd

 

Zorg- of ondersteuningsteam

De meeste scholen beschikken over een zorg- of ondersteuningsteam, want dit is wettelijk verplicht. Als er complexe problemen bij leerlingen zijn of bij het gezin waaruit zij afkomstig zijn (of vermoedens hiervan), biedt het ondersteuningsteam ondersteuning en hulp. Het ondersteuningsteam is een multidisciplinair team, bestaande uit professionals van de eigen school, de jeugdgezondheidszorg,
het (school)maatschappelijk werk en de jeugdzorg, aangevuld met een leerplichtambtenaar en zo nodig de politie. Als er sprake is van problematisch middelengebruik van een leerling, kan de instelling voor verslavingszorg uit de regio op afroep aanschuiven.

Deskundigheidsbevordering van schoolpersoneel

Welke signalen kunnen wijzen op alcohol- en drugsgebruik en wat kan de school doen bij signalen van probleemgebruik? Het is belangrijk om het schoolpersoneel op dit gebied te trainen. Zij moeten signalen van middelengebruik kunnen herkennen en weten hoe zij adequaat kunnen reageren. Ook moeten ze weten hoe zij het gesprek met de leerling aan kunnen gaan,
hoe zij ondersteuning kunnen bieden en indien nodig kunnen begeleiden naar externe zorg. 

Trainingen op dit gebied worden gegeven door medewerkers van een ggd of instelling voor verslavingszorg. Vraag de preventiewerker op uw school naar het aanbod. Heeft u geen vaste preventiewerker van een ggd of instelling voor verslavingszorg op uw school? Neem dan contact op met een preventiewerker via de sociale kaart.

Extra ondersteuning van individuele leerlingen

Soms is extra ondersteuning nodig wanneer een leerling door middelengebruik in de problemen is gekomen. Een deel van de begeleiding kan binnen de school plaatsvinden, door een zorgcoördinator, een leerlingbegeleider of een orthopedagoog.

Indien nodig kan de school ook externe organisaties betrekken bij het signaleren en begeleiden, zoals de ggd, een instelling voor verslavingszorg,
het (school)maatschappelijk werk of bureau jeugdzorg. Zo kan een leerlingbegeleider een leerling met beginnend problematisch middelengebruik,
bijvoorbeeld doorverwijzen naar een instelling voor verslavingszorg voor een interventie als Moti-4. We raden u aan om voor de school een sociale kaart op te stellen, waarin u beschrijft wanneer welke partijen betrokken kunnen worden.

Schoolomgeving

Anderen zien roken en drinken heeft invloed op het gedrag van kinderen en jongeren. Pas daarom de omgeving zoveel mogelijk aan.

Rookvrij schoolterrein

Uit onderzoek blijkt dat kinderen en jongeren die anderen zien roken,
zelf ook eerder gaan roken. Een rookvrij terrein beschermt hen daarnaast ook tegen de schadelijke gevolgen van meeroken. De helft van alle scholen voor voortgezet onderwijs heeft al een rookvrij schoolterrein. Alle scholen en onderwijsinstellingen in Nederland zijn verplicht om vóór 1 augustus 2020 een rookvrij terrein te hebben. Dit is vastgelegd in
de Wijziging van de Tabakswet.

Is het terrein van uw school nog niet rookvrij? Download dan
het stappenplan voor het voortgezet onderwijs en ga aan de slag.
Kijk ook op de website Rookvrij schoolterrein van het Trimbos-instituut voor tips en andere hulpmiddelen, zoals enquêtes en posters.

NIX18

U kunt als school aansluiten bij de boodschap van NIX18: niet roken, niet drinken en geen drugs gebruiken tot 18 jaar.

Alcohol- en drugsvrij beleid

Neem in het schoolbeleid op dat alle activiteiten die vanuit school worden georganiseerd alcoholvrij zijn. Schenk bijvoorbeeld geen alcohol op ouderbijeenkomsten of bij de diploma-uitreiking. Vraag de medewerkers geen alcohol te drinken in het zicht van de leerlingen, bijvoorbeeld tijdens werkweken of excursies, en zorg voor alcohol- en drugsvrije schoolfeesten.

 

Ouderbetrokkenheid

Bij de opvoeding op het gebied van roken, alcohol, drugs en gamen spelen ouders een grote rol. Uit wetenschappelijk onderzoek weten we dat deze rol groter is dan ouders zelf vaak denken, ook bij oudere kinderen.

Het is dus belangrijk om de ouders te betrekken, bijvoorbeeld door informatie en opvoedtips via de schoolgids, de website en folders.

Ouders betrekken bij lesprogramma’s

Informeer de ouders over de lessen die de jongeren op school volgen over tabak, alcohol en drugs. U kunt de ouders daar ook actief bij betrekken, bijvoorbeeld door hen samen met hun kind een huiswerkopdracht te laten maken. Bij het lesprogramma Samen Fris is de betrokkenheid van ouders onderdeel van de lessen.

Ouderavond

Bij veel van onze lesprogramma’s hoort een ouderavond (Frisse Start of Help, mijn kind gaat uit). U kunt ook los van een lespakket een ouderbijeenkomst organiseren over het stellen van regels rondom middelengebruik en het aangaan van het gesprek daarover. Er zijn veel interactieve theatervoorstellingen waarbij dit soort onderwerpen op een lichtvoetige manier bespreekbaar gemaakt worden. Deze avonden worden vaak goed bezocht. Vraag ernaar bij de preventiewerker.

Ook kunt u iemand van de ggd of een instelling voor verslavingszorg uit uw regio uitnodigen om iets te vertellen over middelengebruik en de rol die ouders kunnen spelen in de opvoeding op dat gebied. Dit kan afgestemd worden op het leerjaar en bijvoorbeeld gecombineerd worden met de informatieavond aan het begin van het schooljaar.

Vignet Gezonde School (vo, vso en pro)

Helder op School is een onderdeel van Gezonde School, het landelijk initiatief voor verbetering van gezondheid in het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs. Scholen die structureel aan de gezondheid van de leerlingen werken, kunnen een vignet Gezonde School aanvragen. Door zich met dit vignet te profileren laten ze aan leerlingen, docenten, ouders en anderen zien dat ze gezondheid belangrijk vinden. 

Om een vignet te kunnen aanvragen, moet u kunnen laten zien dat uw school planmatig en gestructureerd werkt aan de gezondheid van de leerlingen. Uw school moet voldoen aan een aantal basisvoorwaarden en één van de verschillende themacertificaten gehaald hebben. Gezonde School heeft de aanpak van het thema roken-, alcohol- en drugspreventie ondergebracht bij het Trimbos-instituut vanwege de jarenlange expertise op dit gebied.

Themacertificaat Roken, alcohol- en drugspreventie

Het preventieprogramma Helder op School ondersteunt u bij het behalen van het themacertificaat
Roken, alcohol- en drugspreventie voor het voortgezet onderwijs

Veelgestelde vragen

Dit gevaar bestaat altijd, maar desondanks zijn wij van mening dat jongeren beter goed voorbereid kunnen worden, zodat ze zelf een bewuste keuze kunnen maken om een genotmiddel te gaan gebruiken of niet. Leerlingen komen er vroeg of laat hoe dan ook mee in aanraking. Dan maar liever weerbaar en goed voorbereid!

Vroeg of laat komen ook uw leerlingen met alcohol in aanraking. Ze kunnen er dan maar beter op voorbereid zijn. Voor jongeren is het gebruik van alcohol en ook van drugs bijzonder schadelijk. Het puberbrein is nog in ontwikkeling en daardoor extra kwetsbaar. Het gebruik van alcohol en drugs verstoort die ontwikkeling en dat kan van invloed zijn op het karakter en het gedrag van kinderen.

Ouders zijn primair verantwoordelijk voor de opvoeding van hun kinderen. We weten ook dat ouders veel meer invloed hebben op hun kinderen dan zij zelf vaak denken: duidelijke regels stellen en in gesprek blijven met het kind blijkt ertoe te leiden dat jongeren minder of geen genotmiddelen gebruiken. Daarnaast zijn wij van mening dat ook de school een belangrijke bijdrage moet leveren. Jongeren brengen hier immers een groot gedeelte van hun tijd door, in ieder geval tot hun 16e jaar. Ouders en school hebben dan ook gezamenlijk de taak de gezondheid van de kinderen te bewaken en te bevorderen. Dus voorlichting is zeker ook een taak van de school. Door vanuit school de ouders hierbij te betrekken, zorgt u ervoor dat de opvoeding thuis en de activiteiten op school op elkaar aansluiten.

Bij een waarschuwende benadering gaat de voorlichting vooral in op de gevaren van middelengebruik en het risico op verslaving. Leerlingen worden gewaarschuwd om er niet aan te beginnen en er wordt een appèl gedaan op angstgevoelens. Deze vorm van voorlichting kan emotioneel zeer aangrijpend zijn en een averechts effect hebben. Een bekend voorbeeld is het uitnodigen van een ex-verslaafde in de klas. De leeftijd en ervaringen van de ex-verslaafde sluiten vaak totaal niet aan bij het leven van de leerlingen, waardoor diens verhaal niet bij hen overkomt als iets wat hen zelf zou kunnen gebeuren en de boodschap ongeloofwaardig wordt. Daarbij is het voor docenten lastig te reguleren wat ervaringsdeskundigen precies vertellen. Sommige verhalen kunnen leerlingen ook nieuwsgierig maken en op ideeën brengen en daardoor juist aanzetten tot gebruik. Er zitten dus risico’s aan een benadering die elk gebruik van middelen afkeurt. Een genuanceerde en realistische benadering werkt beter. Helder op School werkt met een persoonsgerichte benadering die ingaat op vergroten van kennis, vormen van een eigen mening, vergroten van eigenwaarde, leren maken van keuzes en bieden van weerstand aan groepsdruk.

U kunt hiervoor het beste contact opnemen met de ggd of een instelling voor verslavingszorg in uw regio. Zij verzorgen soms gastlessen. Bedenk wel dat de docent zelf zijn of haar leerlingen het beste kent en weet wat er leeft, waardoor een gevoelig onderwerp als het gebruik van alcohol of drugs makkelijker bespreekbaar is. Ook kunnen docenten eventuele problemen bij hun eigen leerlingen makkelijker herkennen. En een lesprogramma dat op meerdere momenten aandacht besteedt aan het onderwerp geeft meer resultaat.

Ervaringsdeskundigen maken veel indruk op jongeren. Maar voor een heleboel jongeren staat een verhaal van een ex-verslaafde ook ver van hen af. De meeste jongeren gaan immers niet verder dan kennismaken en experimenteren met genotmiddelen. Het is daarom veel belangrijker om over de risico's van gebruik te praten dan over verslaving. Helder op School heeft lesmateriaal dat goed aansluit bij de belevingswereld van jongeren en aandacht besteedt aan kennis, houding en gedrag. Daarnaast staan de lessen niet op zichzelf. Wanneer Helder op School volledig wordt uitgevoerd, is er ook aandacht voor een goed zorg- en begeleidingssysteem, een duidelijk schoolbeleid en het informeren en betrekken van ouders.

Meer informatie kunt u vinden op de publiekssites van het Trimbos-instituut.

Een aantal materialen kunt u zelf bestellen in onze webwinkel. Dit staat bij de materialen aangegeven (zie Educatie). Voor het gebruik van sommige materialen is vooraf training nodig door speciaal geschoolde preventiewerkers. Deze materialen - en de training - kunt u bestellen via de preventiewerker van de ggd of de regionale instelling voor verslavingszorg die actief is op uw school. Heeft u nog geen contact met een preventiewerker op uw school dan kunt u contact opnemen via de zoeker van Helder op School.

Het is belangrijk dat schoolpersoneel signalen van problematisch gebruik leert herkennen en dat zij weten hoe zij vervolgens het gesprek met een leerling aan kunnen gaan. Deskundigheidsbevordering van schoolpersoneel kan hierbij helpen. U kunt hiervoor het beste contact opnemen met de ggd of instelling voor verslavingszorg in uw regio. Daarnaast kunt u een zorgprotocol opstellen. Hier staat in welke zorg de school biedt aan leerlingen bij wie gebruik van alcohol of drugs of overmatig gamen voor problemen zorgt. Kijk ook bij Signaleren en begeleiden.