Voorbereiden: Maak een lokale analyse
Kom erachter hoe het gaat met de mentale gezondheid van de inwoners in jouw regio. Gebruik hiervoor zowel cijfers (kwantitatieve data) via de GGD als kennis en ervaringen van bijvoorbeeld professionals, ervaringsdeskundigen en inwoners (kwalitatieve data).
Meten van mentale gezondheid
Hoe meet je mentale gezondheid?
Neem in je analyse de meetbare kenmerken van mentale gezondheid, de gevolgen voor mentale ongezondheid én de factoren die samenhangen met mentale gezondheid mee.
Meetbare kenmerken van mentale gezondheid.
Mentale gezondheid is een breed begrip. Mentale gezondheid kan je dan ook op verschillende manieren meten en monitoren. De meetbare kenmerken van mentale gezondheid (indicatoren) zijn onderverdeeld in drie rubrieken, afhankelijk van de gebruikte meetinstrumenten, zoals in vragenlijsten: mentaal welbevinden, mentale problemen of psychische aandoeningen. De meetbare kenmerken geven een overzicht van hoe mentale gezondheid op dit moment in kaart wordt gebracht in verschillende monitors.
Het conceptuele (monitor)model mentale gezondheid geeft een overzicht van meetbare kenmerken van om mentale gezondheid.
Gebruik lokale databronnen van partners. Zoals data van jouw GGD. De GGD helpt bij onderzoek en duiding van de cijfers.
Gevolgen van mentale ongezondheid
Neem in je analyse ook de gevolgen van mentale ongezondheid mee. Hoe gaat het in jouw regio met de zorguitgaven door psychische problemen? Of de uitval op school of werk?
Het conceptuele (monitor)model mentale gezondheid geeft een overzicht van de gevolgen van mentale ongezondheid.
Factoren mentale gezondheid
Factoren die samenhangen met mentale gezondheid
Er zijn verschillende factoren die samenhangen met mentale gezondheid, in de omgeving of op individueel niveau. Dit conceptuele (monitor)model mentale gezondheid geeft inzicht in welke factoren dat zijn.
Neem deze factoren mee in je lokale analyse over mentale gezondheid. Hoe gaat het in de regio of gemeente met de veiligheid van de woonomgeving? Of alcoholgebruik?
Daarnaast kan je de factoren gebruiken om specifieke doelgroepen te definiëren. Zoals op basis van leeftijd, of bijvoorbeeld mensen die leven in kwetsbare sociaaleconomische omstandigheden.
In de Monitor Mentale Gezondheid vind je onderwerpen die belangrijk zijn voor een analyse.
Tip: Onderzoek hoe het staat met de mentale gezondheid in alle fasen van de levensloop. Breng daarnaast de factoren van mentale problemen in kaart én ga na in hoeverre deze in iedere levensfase een rol spelen in jouw regio.
Tip: Vragen die je jezelf concreet kunt stellen als gemeente zijn:
- Hoeveel mensen in je gemeente leven onder de armoedegrens?
- Hoeveel mensen in je gemeente gaven bij de laatste gezondheidsenquête aan tevreden over het leven te zijn? En hoeveel mensen gaven gevoelens van eenzaamheid aan? Hoe verschillen deze cijfers per leeftijdsgroep?
Inspiratie databronnen (via GGD)
Periodieke (vragenlijsten) en monitors:
Regionale en lokale cijfers
- GGD Gezondheidsmonitor Jeugd (om de 4 jaar, VO klas 2 & 4; psychosociaal welzijn adolescenten)
- GGD Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen (2022 & 2024; 16–25-jarigen)
- GGD Gezondheidsmonitor Volwassenen & Ouderen (om de 4 jaar; 18+)
- In sommige GGD regio’s: panels (bv. panel GGD regio Utrecht)
- Registraties & administratieve databases
Landelijke cijfers
- CBS Gezondheidsenquête (jaarlijks, 12+; leefstijl, zelf gerapporteerde stress, eenzaamheid)
- Scholierenmonitor: HBSC BO/VO en Peilstationsonderzoek-BO/VO (afwisselend om de 2 jaar; groep 7/8 & VO klas 1–6; middelengebruik, socialemediagebruik, gamen, gokken, schooldruk )
- Middelengebruik onder mbo-studenten monitor (om de 2 jaar; middelengebruik 16–18-jarigen)
- Monitor Mentale Gezondheid & Middelengebruik Studenten (om de 2 jaar; HBO/WO)
- Landelijke Monitor Depressie (jaarlijks; depressie en/of aanverwante klachten)
- NEA (Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden) (jaarlijks; werkstressoren)
- ZEA (Zelfstandigen Enquête Arbeid) (2-jaarlijks; psychosociale arbeidsomstandigheden zzp’ers)
- NEMESIS (Netherlands Mental Health Survey) (cohortstudie; klinische symptomen)
- SSW (Sociale Samenhang & Welzijn-enquête) (jaarlijks; sociale cohesie, informele steun)
- Registraties & administratieve databases
Gebruik zorgdiensten en meer:
- Arbeidsongeschiktheidsstatistiek (WIA-/WGA-uitkeringen)
- CBS Doodsoorzakenstatistiek (incl. suïcidecijfers)
- Beleidsinformatie Jeugd (jeugdhulpindicatoren)
- Waarstaatjegemeente.nl (sociaal en fysiek domein, lokaal bestuur en veiligheid)
- Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (Wmo) (ondersteuningsvragen)
- DUO Open onderwijsdata (schooluitval, prestaties als stressproxy)
- NIVEL Zorgregistraties Eerstelijn (huisartsenconsulten voor angst/depressie)
- NZa DIS & Zorgbeeldportaal (wachttijden, GGZ-capaciteit)
- RIVM Kosten van Ziekten & Ziektelast (burden-of-disease)
Aanvullende gegevens:
- Verschillende GGD’en hebben eigen geografische informatiesystemen met relevante cijfers, zoals de Brabantscan.nl en de Datawerkplaats Mentale gezondheid (Drenthe: near real-time buurtniveau data voor vroege waarschuwing)
- UWV-werkloosheidsclaims (socio-economische stress)
- Politie criminaliteitsstatistieken (wijkveiligheid)
- Milieudata (luchtkwaliteit, geluid) via RIVM’s Gezonde Leefomgeving
- Buurtatlas en Regiobeeld (RIVM)
Betrek professionals en inwoners
Benut de kennis die er is bij professionals, ervaringsdeskundigen en inwoners. Door de verschillende kennisbronnen goed te benutten ontstaat er een gemeenschappelijk beeld over wat er speelt en wat nodig is.
Tip: Betrek professionals uit andere beleidsdomeinen, ook later bij het bepalen van de plannen en doelen.
Betrek inwoners
Sluit aan bij wat er leeft in de wijk. Inwoners weten vaak zelf goed wat er speelt en wat er nodig is. Samenwerken met inwoners zorgt onder meer dat beleid beter aansluit bij wat nodig is, effectiever is én inwoners ervaren meer empowerment. Werk samen met inwoners, en betrek hen bijvoorbeeld via buurtteams, lokale formele en informele organisaties of sleutelpersonen.
Inspiratie uit de praktijk: onderzoek Boeren in beeld – GGD IJsselland
Met het onderzoek ‘Boeren in beeld – Samen aan de slag voor boerenwelzijn’ brengt GGD IJsselland samen met boeren, tuinders en zorgprofessionals de mentale gezondheid van agrariërs in de regio in beeld. Én kijken ze samen naar oplossingen voor het verbeteren van de mentale gezondheid.
Dit is gedaan door middel van participatief actieonderzoek. Onderzoekers, boeren en (zorg)professionals die om boeren heen staan trokken samen op tijdens het gehele onderzoek. Zo wordt niet alleen duidelijk welke uitdagingen en belemmeringen er zijn voor de (hulp bij) mentale gezondheid, maar worden ook gezamenlijke concrete acties geformuleerd.
Meer lezen over het belang van samenwerking met inwoners? Bekijk de website van Pharos.
In dit kennispakket:
