Rioolwateronderzoek drugs

Rioolwateranalyse geeft een signaal over de totale consumptie van drugs.

Rioolwateranalyses vonden in 2020 in 82 steden in 18 verschillende Europese landen plaats. Het European Centre for Drugs and Drugs Addiction (EMCDDA) presenteert elk jaar de resultaten van dit onderzoek (SCORE). Voor Nederland zijn (trend)gegevens beschikbaar van Amsterdam, Eindhoven en Utrecht die jaarlijks verzameld en geanalyseerd worden door het KWR. Aangezien er ten tijde van de metingen in een deel van de steden sprake was van een lockdown in verband met de COVID-19 pandemie, kan dit invloed hebben gehad op de resultaten.

Meest opvallende uitkomsten

Uit het rioolwateronderzoek (SCORE) 2020 blijkt onder andere:

  • De toename in de hoeveelheid geconsumeerde stimulerende drugs in Europa zet zich niet meer voort in 2020. Mede vanwege de COVID-19 pandemie laten de resultaten van 2020 een meer divers beeld zien.
  • In 2020 is er in Amsterdam een opvallende daling te zien ten opzichte van het jaar ervoor wat betreft de loads voor MDMA en cocaïne. Voor Utrecht en Eindhoven blijven deze loads vrijwel gelijk.
  • In Eindhoven is er in 2020 voor het tweede jaar op rij een drugsafvallozing van methamfetamine aangetroffen in het rioolwater.

Uitkomst per middel

De hoeveelheid drugs in rioolwater wordt uitgedrukt in 'loads': milligram drugs per 1000 inwoners per dag.

Cocaïne

De gemeten loads voor cocaïne zijn in 2020 in Amsterdam met een kwart gedaald. In Utrecht en Eindhoven zijn deze vrijwel gelijk gebleven vergeleken met het jaar ervoor. De Nederlandse steden staan nog wel steeds in de top 10 van Europa.

De hoge loads voor cocaïne in de Nederlandse steden komen overeen met de landelijke gegevens uit bevolkingsonderzoeken: Nederland staat daarbij in de EU op de tweede plaats qua percentage gebruikers onder jongvolwassenen.

Ook in steden in België en Spanje zijn hoge loads voor cocaïne gevonden. Van de 49 steden met data voor 2020 en 2019, zagen 19 een toename en 16 een afname.

Amfetamine en methamfetamine

Voor het eerst sinds jaren is de meting voor amfetamine in Eindhoven niet verstoord door een lozing. Wel is er nu voor het tweede jaar op rij in Eindhoven een lozing van methamfetamineafval gedetecteerd. In Utrecht en Amsterdam werd in vergelijking met andere Europese steden relatief weinig amfetamine en methamfetamine aangetroffen.

Alleen in Utrecht is er een stijging te zien wat betreft de gevonden loads voor amfetamine. Binnen Europa bestaan er grote verschillen wat betreft de gevonden loads voor amfetamine in vergelijking met het jaar ervoor. Van de 48 steden met data voor 2020 en 2019, zagen 20 een toename en 19 een afname.

De consumptie van methamfetamine ligt in Amsterdam, Utrecht en de regio Eindhoven aanzienlijk lager dan het gebruik van de andere gemeten drugs. Waar methamfetamine traditioneel gesproken met name in steden in Tsjechië en Slowakije wordt gebruikt, laten de laatste metingen ook zien dat er sprake is van gebruik in Cyprus, het oosten van Duitsland, Spanje en diverse Noord-Europese Landen.

Het feit dat methamfetamine (in tegenstelling tot amfetamine) doorgaans in gelijke mate over de week is aangetroffen, kan er op wijzen dat er een kleine groep (hoog-risico)gebruikers is die het middel dagelijks gebruikt.

MDMA

De gemeten loads voor MDMA zijn in 2020 in Amsterdam gehalveerd. Voor Utrecht en Eindhoven zijn ze ten opzichte van 2019 vrijwel gelijk gebleven. Desalniettemin staan de Nederlandse steden nog steeds bovenin de lijst van deelnemende steden in Europa.

De hoge loads voor MDMA in de drie steden in Nederland komen overeen met gegevens uit landelijk onderzoek in de algemene bevolking: Nederland voert al enige tijd de boventoon als het gaat om het ecstasygebruik in het afgelopen jaar en staat op nummer 1 van alle EU-lidstaten. Ook de hoge en jaarlijks stijgende (gemiddelde) hoeveelheid MDMA in ecstasytabletten kan een rol spelen bij de relatief hoge loads.

Naast Nederland werden de hoogste loads MDMA gevonden in steden in België, Duitsland en Slovenië. Bijna de helft van de steden met data voor 2020 en 2019 (24 van de 49) melden een afname in 2020. Dit komt waarschijnlijk door het sluiten van onder andere nachtclubs als gevolg van de COVID-19 pandemie.

Wat zeggen deze cijfers?

Een voordeel van rioolwateranalyse is dat deze methode een objectief beeld geeft van de totale hoeveelheid geconsumeerde drugs gedurende een bepaalde periode (in dit geval een week) voor een bepaalde geografisch locatie.

Pieken en dalen in de week worden zichtbaar. Jaarlijkse herhalingen geven een beeld over trends of verschuivingen in gewoonten.

Er zijn ook nadelen verbonden aan deze vorm van monitoring. Rioolwateranalyse heeft een signaalfunctie, maar duiding ontbreekt. Afgezien van knelpunten en onnauwkeurigheden in het terugrekenen van de concentraties drugs in het rioolwater naar oorspronkelijke gebruikshoeveelheden, is het niet mogelijk om een koppeling te leggen tussen de geschatte hoeveelheid drugs en het aantal gebruikers, hun kenmerken of gebruikswijzen, en de sterkte en zuiverheid van drugs. Dit laatste wordt in Nederland gemonitord via het Drugs Informatie en Monitoring Systeem.

Er wordt bij de omrekening naar de bevolking verder geen rekening gehouden met bezoekers (die niet tot de bevolking behoren), zoals toeristen. Ook wordt in de analyses (doorgaans) geen onderscheid gemaakt tussen lozingen en menselijke consumptie. Wel zijn ook dit jaar weer gegevens die sterk wijzen op een lozing uit de analyses weggelaten.

Aanvullend beeld

Het Trimbos-instituut rapporteert samen met het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum in opdracht van het ministerie van VWS en het ministerie van Justitie en Veiligheid jaarlijks aan het EMCDDA over ontwikkelingen in de drugssituatie in Nederland. Dit gebeurt door alle Focal Points in de EU-lidstaten. De gegevens van de rioolwateranalyses zijn afkomstig van een Europese studie SCORE, waar het EMCDDA mee samenwerkt.

Het meten van gebruik van (illegale) drugs in de samenleving is een complexe zaak; elke meetmethode heeft zo zijn beperkingen. Het verdient daarom aanbeveling verschillende meetmethoden naast elkaar te leggen, zo concludeert ook het EMCDDA.

Rioolwateranalyse kan een nuttige aanvullende bron zijn op bestaande drugsmonitors.