Rioolwateronderzoek drugs

Rioolwateranalyse geeft een signaal over de totale consumptie van drugs.

Rioolwateranalyses vonden in 2021 in 75 steden in 25 verschillende Europese landen plaats. Het European Centre for Drugs and Drugs Addiction (EMCDDA) presenteert elk jaar de resultaten van dit onderzoek (SCORE). Voor Nederland zijn (trend)gegevens beschikbaar van Amsterdam, Eindhoven en Utrecht die jaarlijks in maart verzameld en geanalyseerd worden door het KWR. Net zoals vorig jaar was er ten tijde van de metingen sprake van diverse maatregelen in verband met de COVID-19 pandemie. In de Nederlandse steden had men in deze periode te maken met een harde lockdown inclusief avondklok.

Meest opvallende uitkomsten

Uit het rioolwateronderzoek (SCORE) 2021 blijkt onder andere:

  • Er bestaand grote verschillen in de hoeveelheid geconsumeerde stimulerende drugs tussen de diverse deelnemende steden in Europa. In bijna iedere deelnemende stad worden alle onderzochte drugs waargenomen.
  • Het gebruik van cocaïne is nog steeds het hoogst in met name steden in België, Nederland en Spanje. De gevonden loads voor benzoylecgonine (belangrijkste uitgescheiden metaboliet van cocaïne) zijn in meer dan driekwart van de deelnemende steden in Europa het hoogst in het weekend.
  • In de 13 steden die deelnemen aan het EUSEME project is ook de aanwezigheid van crack cocaïne aangetoond. De hoogste waardes worden gemeld voor Amsterdam en Antwerpen.
  • In 2021 is er, net zoals in ongeveer tweederde van de steden in Europa, in alle Nederlandse steden een lichte daling te zien ten opzichte van het jaar ervoor wat betreft de gevonden loads voor MDMA. In 2020 was er als gevolg van de COVID-19 pandemie alleen een flinke daling te zien in Amsterdam.
  • In Eindhoven is in 2021 een opvallende stijging voor zowel amfetamine als methamfetamine waargenomen. Alles wijst erop dat hier sprake was van een drugsafvallozing in het rioolwater.
  • Het gebruik van cannabis is met name hoog in Amsterdam. In iets minder dan de helft van de steden in Europa is in 2021 een stijging waargenomen. Dit geldt niet voor de Nederlandse steden.

Uitkomst per middel

De hoeveelheid drugs in rioolwater wordt uitgedrukt in ‘loads’: milligram drugs per 1000 inwoners per dag.

Cocaïne

De gemeten loads voor cocaïne zijn in 2021 in de meeste steden in Europa enigszins toegenomen vergeleken met het jaar ervoor. Dit geldt ook voor de deelnemende Nederlandse steden Amsterdam, Utrecht en Eindhoven. Niet alle Nederlandse steden staan dit jaar in de top 10 van Europa. Utrecht valt er net buiten. Amsterdam staat dit jaar op de derde plaats.

De hoge loads voor cocaïne in de Nederlandse steden komen overeen met de landelijke gegevens uit bevolkingsonderzoeken: Nederland staat daarbij in de EU op de tweede plaats qua percentage gebruikers onder jongvolwassenen.

Ook in steden in België en Spanje zijn hoge loads voor cocaïne gevonden. Meer dan driekwart van de deelnemende steden laat een toename in cocaïne loads zien in het weekend. Dit zou kunnen wijzen op met name recreatief gebruik van het middel.

Vanuit het recent gestarte EUSEME project is dit jaar in 13 steden ook specifiek gekeken naar crack cocaïne. Dit werd in deze steden op alle dagen aangetroffen, gemiddeld het hoogste in Amsterdam en Antwerpen.

Amfetamine en methamfetamine

Ten opzichte van voorgaande jaren zijn de gemeten loads voor amfetamine in Eindhoven opvallend toegenomen. De stad komt hiermee in 2021 op de eerste plaats terecht. In Amsterdam en Utrecht is slechts een lichte toename te zien. In de Nederlandse steden werd in vergelijking met andere Europese steden relatief weinig methamfetamine aangetroffen. Al geldt ook hier dat er in Eindhoven een flinke toename is waargenomen. Alles wijst erop dat hier sprake was van een drugsafvallozing in het rioolwater.

Naast de opvallende toename in Eindhoven zijn in Amsterdam en Utrecht de gemeten loads voor amfetamine licht toegenomen. Dit geldt overigens voor ongeveer de helft van de steden in Europa waar ook in 2020 metingen hebben plaatsgevonden voor dit middel. Binnen Europa bestaan er grote verschillen wat betreft de gevonden loads voor amfetamine.

De consumptie van methamfetamine ligt in Amsterdam, Utrecht en de regio Eindhoven aanzienlijk lager dan het gebruik van de andere gemeten drugs. Waar methamfetamine traditioneel gesproken met name in steden in Tsjechië en Slowakije wordt gebruikt, laten de laatste metingen in 2021 zien dat er ook sprake is van gebruik in België, Cyprus, het oosten van Duitsland, Spanje, Turkije en diverse Noord-Europese Landen.

Net zoals in Nederland, wordt ook in de rest van Europa amfetamine meer geconsumeerd dan methamfetamine. Voor beide middelen geldt dit jaar dat over het geheel genomen er geen grote fluctuaties gevonden worden in de gemeten loads gedurende de week. Dit kan er op wijzen dat er een kleine groep (hoog-risico)gebruikers is die het middel dagelijks gebruikt.

MDMA

De Nederlandse steden zijn nog steeds koploper in Europa wat betreft de gemeten loads voor MDMA. Wel lijkt er sprake te zijn van een dalende trend die zich mogelijk al voor de COVID-19 pandemie heeft ingezet.

De hoge loads voor MDMA in de drie steden in Nederland komen overeen met gegevens uit landelijk onderzoek in de algemene bevolking: Nederland voert al enige tijd de boventoon als het gaat om het ecstasygebruik in het afgelopen jaar en staat op nummer 1 van alle EU-lidstaten. Ook de hoge (gemiddelde) hoeveelheid MDMA in ecstasytabletten kan een rol spelen bij de relatief hoge loads.

Naast Nederland worden de hoogste loads MDMA gevonden in steden in België, Duitsland, Zweden en Noorwegen. Van de 58 steden met data voor 2021 en 2020, melden 38 een afname in 2021. Ondanks het feit dat ten tijde van de metingen nachtclubs beperkt open of zelfs gesloten waren als gevolg van de COVID-19 pandemie, zijn bij ruim driekwart van de steden in Europa de MDMA loads het hoogst in het weekend. Dit wijst doorgaans op recreatief gebruik vermoedelijk in dit geval in alternatieve settings zoals thuisfeestjes of illegale feesten.

Cannabis

Wat betreft de gemeten loads voor cannabis scoort met name Amsterdam hoog. Wel is in alle Nederlandse steden een lichte afname te zien in vergelijking met de voorgaande jaren. De invloed van de COVID-19 pandemie in Europa op het gebruik van cannabis verschilt sterk van stad tot stad.   

In Europa is cannabis een van de meest gebruikte drugs. Met name in steden in Kroatië, Spanje, Nederland en Slovenië zijn in 2021 de waargenomen loads voor cannabis hoog. In tegenstelling tot de Nederlandse steden wordt in 13 van de 31 steden een toename gemeld in vergelijking met het jaar ervoor. In het geval van cannabis worden er geen grote fluctuaties gevonden in de gemeten loads gedurende de week.

Wat zeggen deze cijfers?

Een voordeel van rioolwateranalyse is dat deze methode een objectief beeld geeft van de totale hoeveelheid geconsumeerde drugs gedurende een bepaalde periode (in dit geval een week) voor een bepaalde geografisch locatie.

Pieken en dalen in de week worden zichtbaar. Jaarlijkse herhalingen geven een beeld over trends of verschuivingen in gewoonten.

Er zijn ook nadelen verbonden aan deze vorm van monitoring. Rioolwateranalyse heeft een signaalfunctie, maar duiding ontbreekt. Afgezien van knelpunten en onnauwkeurigheden in het terugrekenen van de concentraties drugs in het rioolwater naar oorspronkelijke gebruikshoeveelheden, is het niet mogelijk om een koppeling te leggen tussen de geschatte hoeveelheid drugs en het aantal gebruikers, hun kenmerken of gebruikswijzen, en de sterkte en zuiverheid van drugs. Dit laatste wordt in Nederland gemonitord via het Drugs Informatie en Monitoring Systeem.

Er wordt bij de omrekening naar de bevolking verder geen rekening gehouden met bezoekers (die niet tot de bevolking behoren), zoals toeristen. Ook wordt in de analyses (doorgaans) geen onderscheid gemaakt tussen lozingen en menselijke consumptie. Wel zijn ook dit jaar weer gegevens die sterk wijzen op een lozing uit de analyses weggelaten.

Aanvullend beeld

Het Trimbos-instituut rapporteert samen met het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum in opdracht van het ministerie van VWS en het ministerie van Justitie en Veiligheid jaarlijks aan het EMCDDA over ontwikkelingen in de drugssituatie in Nederland. Dit gebeurt door alle Focal Points in de EU-lidstaten. De gegevens van de rioolwateranalyses zijn afkomstig van een Europese studie SCORE, waar het EMCDDA mee samenwerkt.

Het meten van gebruik van (illegale) drugs in de samenleving is een complexe zaak; elke meetmethode heeft zo zijn beperkingen. Het verdient daarom aanbeveling verschillende meetmethoden naast elkaar te leggen, zo concludeert ook het EMCDDA.

Rioolwateranalyse kan een nuttige aanvullende bron zijn op bestaande drugsmonitors.