Header Image

Aanpak SEH voor terugdringen risicovol alcoholgebruik: SBIRT

Diepgaande behandelgesprekken vinden niet plaats op de SEH. Terwijl het wel belangrijk is om alcoholgebruik ter sprake te brengen op de SEH. Daarom passen de SBIRT* interventies goed bij de tempo en aard van de SEH. De SEH kan SBIRT op een gestructureerde manier inzetten door steeds drie kernonderdelen te doorlopen: signalering, interventiemogelijkheden en doorverwijzing. Deze onderdelen sluiten goed aan op de acute dynamiek van de SEH.

* Screening, Brief Intervention, and Referral to Treatment; snelle inschatting van de problematiek, korte (motiverende) gesprekken en een passende verwijzing naar zorg.

In dit dossier

Deze informatie is opgesteld door het
Expertisecentrum Alcohol

Heb je vragen?
Neem dan contact met ons op.

Blijf op de hoogte

Met de nieuwsbrief van het Expertisecentrum Alcohol:

Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.
E-mailadres(Vereist)

1. De signalering van alcoholgebruik

Signalering van alcoholgebruik op de SEH kan op meerdere manieren gebeuren en vormt de eerste stap binnen SBIRT.

Triage

Voor SBIRT is het belangrijk dat de zorgprofessional bij binnenkomst probeert in te schatten hoeveel alcohol de patiënt heeft gedronken. Dit kan onderdeel zijn van de triage.

Op de meeste spoedeisende-hulpafdelingen (SEH) wordt bij binnenkomst standaard triage uitgevoerd. Het doel van triage is om snel te bepalen hoe dringend de zorgvraag van een patiënt is en patiënten met levensbedreigende aandoeningen direct te laten helpen.

Alcohol- en drugsgebruik is geen standaard onderdeel van triagecriteria in systemen zoals het Manchester Triage System (MTS)1 of de Nederlandse Triage Standaard (NTS)2. Toch kan een triageverpleegkundige naar middelengebruik vragen wanneer dit nodig is om de urgentie te bepalen. De triageprofessional moet klachten en symptomen namelijk interpreteren binnen de situatie van de patiënt.

Er zijn een aantal situaties waarin alcoholgebruik belangrijk is voor het inschatten van de urgentie, zie kader.

  1. Bewustzijnsstoornissen of verwardheid
    Hierbij wordt intoxicatie als mogelijke oorzaak meegewogen. Alcoholintoxicatie kan namelijk leiden tot een acute, potentieel gevaarlijke toestand.
  2. Trauma of ongeval onder verdachte omstandigheden
    Bij ongevallen of valpartijen speelt alcoholgebruik vaak een rol. Omdat intoxicatie neurologisch onderzoek minder betrouwbaar kan maken, is het voor de urgentie-inschatting soms nodig om te vragen of er alcohol in het spel is.
  3. Agressie, ontremming of risicovol gedrag
    Hierbij is het voor de inschatting van de veiligheid en urgentie belangrijk te weten of het door alcohol komt.
  4. Vermoeden van intoxicatie door te kijken naar de symptomen
    Bij bepaalde symptomen (alcoholgeur, wiebelig lopen, minder goed kunnen praten) wordt gerichter doorgevraagd. Hierbij wordt de triage afgestemd op de klachten van de patiënt en de situatie waarin deze zich voordoen1.
  5. Situaties waarin de oorzaak van klachten onduidelijk is
    Bij een aantal klachten kan alcoholgebruik een belangrijke differentiaaldiagnose zijn, bijvoorbeeld bij:
    - Verminderd bewustzijn;
    - Insult (tijdelijke storing in de hersenen);
    - Hypoglykemie (te lage bloedsuiker);
    - Collaps (iemand ‘stort in’ of valt plotseling).
  6. Zelfbeschadiging, suïcidepoging of psychiatrische klachten
    Alcohol- en drugsgebruik verhogen het risico hierop. Screening op intoxicatie wordt daarom bij een psychiatrische crisis vaak al vroeg in het proces gedaan.

Observaties op de SEH

Ook de observaties van SEH‑personeel helpen bij het beoordelen of iemand onder invloed van alcohol is. De Clinical Practice Guidelines for Assessment and Management of Patients with Substance Intoxication1 benoemt dat alcoholintoxicatie op de SEH vaak kenmerken heeft zoals:

  • Onstabiele gang (unsteady gait, in de volksmond ook wel ‘zwalken’) en coördinatieproblemen
  • Onduidelijk spreken (slurred speech)
  • Geheugenproblemen
  • Ontremming
  • Abnormale oogbewegingen (nystagmus)
  • Rood gezicht (flushed face)
  • Verminderd bewustzijnsniveau
  • Gedragsveranderingen (zoals ontremming, agressie, verstoord beoordelingsvermogen).
  • Extreme vermoeidheid, gebrek aan energie (lethargie) tot coma

Bloedalcoholconcentratie (BAC)

Bij een vermoeden van intoxicatie wordt op de SEH soms het bloedalcoholgehalte (BAC) bepaald, omdat dit direct informatie geeft over de mate van alcoholintoxicatie. Dit kan helpen bij het inschatten van de klinische toestand en het kiezen van de juiste behandeling3.

Ambulanceverslag

Tot slot vormt ook het ambulanceverslag een waardevolle bron van informatie. Ambulancepersoneel noteert regelmatig observaties over middelengebruik en de omstandigheden van het incident. Dit helpt de SEH-medewerkers om direct een completer beeld te vormen.

Screeningsvragenlijsten

Een vragenlijst zoals AUDIT-C is een betrouwbare manier om snel vast te stellen hoe risicovol het alcoholgebruik van iemand is.

2. Interventiemogelijkheden bij alcoholgebruik

Wanneer iemand alcohol heeft gebruikt, kan de medewerker bij de SEH verschillende interventies kiezen die aansluiten op de acute situatie 4, 5. Vooral Brief Negotiation Interview is goed toepasbaar op de SEH 6, 7. Het Brief Negotiation Interview (BNI) is een korte gesprekstechniek waarmee zorgverleners mensen helpen na te denken over hun alcohol- of middelengebruik en hen motiveren om gezondere keuzes te maken.

Adviesgesprek op de SEH

Als de patiënt aanspreekbaar is, kan een SEH-medewerker direct een kort gesprek voeren, advies geven of een motiverende interventie uitvoeren. Deze korte interventie richt zich op bewustwording en het benoemen van mogelijke risico’s, en past goed binnen de tijdsdruk van de SEH.

Motiverende interventie tijdens ziekenhuisopname

Als een patiënt na het SEH-bezoek wordt opgenomen in het ziekenhuis voor verdere behandeling, is er later in het zorgtraject de mogelijkheid voor een uitgebreider gesprek met een verpleegkundige of arts. In dit gesprek is er meer tijd om het alcoholgebruik te bespreken en advies op maat te geven.

Interventie na ontslag

Voor patiënten die na het SEH‑bezoek weer naar huis gaan, kan een afspraak met een hulpverlener worden gepland. Denk aan de huisarts, een praktijkondersteuner of een behandelaar in de verslavingszorg. In dit gesprek kan worden besproken of vervolgbehandeling gewenst en/of noodzakelijk is.

Informatiematerialen

Tot slot kan de SEH informatie aan patiënten meegegeven of naar ze opsturen. Zoals folders, links naar betrouwbare websites of korte voorlichtingsvideo’s. Met deze informatie kunnen de patiënten nadenken over hun alcoholgebruik op een moment dat ze daar meer rust en ruimte voor hebben.

3. Interventiemogelijkheden bij alcoholgebruik

Wanneer signalering en (korte) interventie zijn gedaan, is voor de voorzetting van de zorg een passende en haalbare verwijzing nodig. Afhankelijk van het risiconiveau, iemands motivatie en de (acute) context zijn de volgende routes mogelijk, apart of gecombineerd.

  1. Verslavingspreventie

    Voor patiënten met hoog maar (nog) niet ernstig risicogebruik is verslavingspreventie een laagdrempelige volgende stap. Dit kan bestaan uit een preventief gesprek bij een preventiewerker in de regio, deelname aan een korte cursus (bijv. Moti-55), of gebruik van online zelfhulpmodules op www.allesoverdrinken.nl.

  2. Leefstijlloket verbonden aan het ziekenhuis

    Een leefstijlloket (of leefstijlpolikliniek) kan een eerste stap zijn naar een gezonde leefstijl. Hier wordt alcoholgebruik samen met roken, bewegen, slaap en voeding besproken. Dit gebeurt vaak met coaching en toeleiding naar passende interventies in het medische én sociale domein. Deze brede aanpak is vooral geschikt voor patiënten die meer leefstijlfactoren willen aanpakken of die baat hebben bij coördinatie over disciplines heen. Praktisch: de zorgverlener op de SEH wijst de patiënt op de mogelijkheden van het leefstijlloket, als het ziekenhuis zo’n loket heeft.

  3. Huisarts

    De huisarts is de eerste contactpersoon voor zorg na het SEH bezoek, het in de gaten houden van de patiënt en het organiseren van vervolgzorg. Het is goed om naar de huisarts te verwijzen bij mild tot matig risicovol alcoholgebruik, als er sprake is van comorbiditeit (meerdere ziekten tegelijk) of wanneer iemand (ook) naar de verslavingszorg gaat. In de huisartsenpraktijk kunnen de huisarts en de POH‑GGZ of POH‑somatiek motiverende vervolggesprekken voeren, eventueel medicatie overwegen en doorverwijzen naar specialistische zorg. Een warme overdracht is hierbij belangrijk. Dit kan een bericht zijn in het Huisartsen Informatie Systeem (HIS) met een concrete vervolgactie, zoals het verzoek om binnen één week contact op te nemen met de patiënt.

  4. Verslavingszorg bij ernstige verslavingsproblematiek

    Als patiënten op de Spoedeisende Hulp (SEH) binnenkomen met problemen die samenhangen met alcohol- en/of drugsgebruik, kan de SEH direct een verwijzing naar de verslavingszorg geven. Dit gebeurt bij ernstige intoxicatie, herhaald middelengebruik met gezondheidsrisico’s, of wanneer de patiënt zelf zegt hulp te willen.

    Een SEH-arts kan zelf een verwijzing schrijven, maar ook ziekenhuispsychiatrie of medisch maatschappelijk werk kan worden gevraagd om de aanmelding te regelen. Soms wordt het vervolgtraject, zoals het maken van afspraken, via de huisarts georganiseerd. Welke route wordt gekozen, hangt af van de regionale afspraken tussen het ziekenhuis, de huisartsenzorg en de verslavingszorginstellingen.

    Belangrijk is dat patiënten met acute of structurele middelenproblemen niet zonder vervolgplan naar huis gaan. Door directe overdracht naar passende zorg wordt de patiënt snel behandeld en ondersteund.