Alcohol en seksuele grensoverschrijding

Seksuele grensoverschrijding is een verzamelterm voor alle vormen van seksueel gedrag die over de grenzen van een ander gaan zonder dat er sprake is van consent (instemming) [1]. Voorbeelden zijn ongewenste aanrakingen, zoenen tegen iemands wil, aanranding en verkrachting en online ongewenst gedrag, zoals sextortion (iemand chanteren met seksueel getinte beelden). 

Seksueel geweld

Een ernstige vorm van seksuele grensoverschrijding is seksueel geweld. Bij seksueel geweld gaat het om verkrachting of aanranding [1]. De term ‘verkrachting’ wordt gebruikt als er sprake is van penetratie (genitaal, oraal, anaal) tegen de wil. Onder ‘aanranding’ verstaan we andere seksuele handelingen tegen iemands wil. In de hier genoemde onderzoeken is vooral gekeken naar seksueel geweld. 

Hoe vaak?

In Nederland heeft ruim zes op de tien volwassen vrouwen (62%) en één op de vijf volwassen mannen (22%) wel eens seksuele grensoverschrijding meegemaakt [2]. Als we kijken naar seksueel geweld heeft bijna één op de vier vrouwen (24%) en één op de vijfentwintig mannen (5%) ooit seksueel geweld meegemaakt [2]. Vrouwen hebben dus vaker seksuele grensoverschrijding en seksueel geweld meegemaakt dan mannen [2]. Deze percentages zijn nog ongeveer even groot als in 2017 [3]. Daarnaast is bekend dat degene die over de grens ging (de ‘pleger’) vaker een jongen of man is (92% bij vrouwelijke slachtoffers en 56% bij mannelijke slachtoffers) dan een meisje of vrouw (1% bij vrouwelijke slachtoffers en 36% bij mannelijke slachtoffers) [2].

Ingrijpende gevolgen

Het meemaken van seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld heeft bij een groot deel van de slachtoffers ingrijpende gevolgen. Meer dan de helft van de volwassen vrouwen en bijna de helft van de volwassen mannen die seksueel geweld hebben meegemaakt, zegt klachten of problemen te hebben als gevolg van deze ervaring. Het gaat hierbij vooral om psychische, seksuele en relationele problemen [3].

Het gebruik van alcohol vergroot de kans dat er seksuele grenzen overschreden worden. Dit gaat zowel om de kans dat iemand de grenzen van een ander zal overschrijden als om de kans om slachtoffer te worden van seksueel grensoverschrijdend gedrag [3-10]. Het gebruik van alcohol is de op een na grootste risicofactor voor het meemaken van seksueel geweld, aldus Iva Bicanic, voorzitter van Stichting Landelijk Centrum Seksueel Geweld [11]. Het allergrootste risico lopen vrouwen die het al een keer eerder hebben meegemaakt. 

De meerderheid van de plegers gebruikten volgens de slachtoffers alcohol of drugs tijdens het seksueel grensoverschrijdend gedrag [12]. En seksueel grensoverschrijdend gedrag onder invloed van alcohol komt waarschijnlijk vaker voor dan onder invloed van (andere) drugs [5]. Dit wijst op het belang van preventieve maatregelen om seksueel grensoverschrijdend gedrag onder invloed van alcohol te verminderen en voorkomen. 

Plaatsen waar seksueel grensoverschrijdend gedrag onder invloed van alcohol vaak voorkomt zijn privéomgevingen en uitgaansgelegenheden [5].

Cijfers over de rol van alcohol bij het ontstaan van seksueel geweld

• Bijna een derde van de volwassenen die seksueel geweld meemaakten, gaf aan dat het gebruik van alcohol of drugs daarbij een rol speelde bij het slachtoffer, bij de pleger of bij allebei [3]. Vrouwen (31%) gaven dit vaker aan dan mannen (23%). Deze cijfers komen uit een onderzoek dat Expertisecentrum Seksualiteit Rutgers in 2017 deed naar de seksuele gezondheid van volwassenen tussen 18 en 80 jaar in Nederland. 
• 20% van de vrouwelijke slachtoffers en 12% van de mannelijke slachtoffers gaven in hetzelfde onderzoek ook aan dat de pleger misbruik maakte van het feit dat ze onder invloed waren van alcohol of drugs [3].
• Bij een derde van de jongeren die seksueel geweld heeft meegemaakt waren er alcohol of drugs in het spel bij het slachtoffer en/of de pleger. Dit bleek uit een onderzoek naar de seksuele gezondheid van jongeren en jongvolwassenen onder de 25 in Nederland uit 2017 [13]. Meisjes (36%) gaven dit vaker aan dan jongens (21%). 
• Twee procent van de personen gaf aan dat ze er weleens gebruik van hadden gemaakt om seks te kunnen hebben dat een ander alcohol of drugs had gebruikt [2].
• Bij ten minste 22% van de mensen die zich direct na een verkrachting meldden bij het Centrum Seksueel Geweld was er sprake van alcoholgebruik [11]. Maar Iva Bicanic, voorzitter van Stichting Landelijk Centrum Seksueel Geweld, geeft aan dat dit een onderschatting kan zijn: “Slachtoffers die zelf gedronken hebben, melden zich uit schaamte veel minder vaak.” 

Alcoholgebruik vergroot de kans op het plegen van seksueel grensoverschrijdend gedrag, ongeacht individuele verschillen zoals agressieve persoonlijkheidskenmerken, het plegen van seksuele agressie in het verleden, alcoholgerelateerde verwachtingen en het vermogen tot emotieregulatie. 

Er is aangetoond dat plegers onder invloed van alcohol eerder geneigd zijn geweld te gebruiken, dat vrouwen eerder letsel oplopen, en dat incidenten vaker voorkomen in situaties waarin zowel de pleger als het slachtoffer alcohol hebben gedronken (bijvoorbeeld op feestjes of in bars) [14]. Het blijkt dat vooral mannen grensoverschrijdend gedrag kunnen gaan vertonen onder invloed van alcohol vergeleken met vrouwen [3, 9, 24]. Vaak is de pleger een man die het slachtoffer kent, blijkt uit onderzoek naar seksueel grensoverschrijdend gedrag onder invloed van alcohol of drugs [5, 24].  

Het effect van alcohol 

Alcoholgebruik beïnvloedt het deel van de hersenen dat een rol speelt bij de interpretatie van signalen [14]. (Lees meer over de werking van alcohol in de hersenen.) Na het drinken van alcohol vallen bepaalde remmende signalen in de hersenen minder op dan gevoelens van seksuele opwinding. Denk aan signalen die het ontstaan van seksueel grensoverschrijdend gedrag normaal gesproken zouden remmen, zoals het voelen van empathie voor het slachtoffer of je zorgen maken over de gevolgen van je gedrag voor de toekomst [15-16]. De kans dat iemand de grenzen van de ander overschrijdt neemt hierdoor toe. Daarnaast kan de verwachting dat je seksueel opgewonden raakt van alcohol er daadwerkelijk voor zorgen dat je opgewonden raakt van het drinken van alcohol [17-18]. 

Vertekende interpretatie van gedrag door alcohol 

Alcohol heeft naast invloed op het gedrág van de plegers [7] ook invloed op wat ze denken over het effect van alcohol op de ander. Zo geloven veel mannen dat vrouwen zich door alcohol sexyer gaan gedragen en sneller op seksuele uitnodigingen ingaan [15]. Bovendien kunnen mannen onder invloed van alcohol vriendelijk gedrag van vrouwen makkelijker interpreteren als een teken van verlangen naar seksuele activiteit [16, 19]. Alcohol zorgt er immers voor dat signalen van onwil bij de ander makkelijker over het hoofd gezien worden [16]. 

Alcoholgebruik in combinatie met bepaalde kenmerken van de pleger, zoals vijandige mannelijkheid en een slechte houding ten opzichte van vrouwen, vergroot de kans op seksueel grensoverschrijdend gedrag [14].  

Naast kenmerken van de pleger, spelen ook kenmerken van de situatie en de omgeving mee [7, 15, 16]: bijvoorbeeld of er anderen bij zijn en de soort sociale gelegenheid. 

Alcoholgebruik kan niet alleen de kans vergroten dat mensen seksueel grensoverschrijdend gedrag gaan vertonen (plegerschap), maar ook de kans dat mensen slachtoffer worden van dit soort gedrag [20, 24]. Alcoholgebruik van het slachtoffer kan zowel vrijwillig als onvrijwillig zijn; meestal is er sprake van vrijwillig alcoholgebruik [12]. Vrouwen die alcohol drinken of vaak binge drinken, lopen een groter risico dan vrouwen die geen of veel minder alcohol drinken [21, 22]. Bovendien is een feestcultuur op een studentencampus met bijvoorbeeld binge drinken en alcoholgebruik gerelateerd aan het meemaken van seksueel geweld onder studenten [23]. Uit onderzoek blijkt dat vrouwen het vaakst slachtoffer zijn van seksueel grensoverschrijdend gedrag waarbij gebruik van alcohol of drugs een rol speelde [3]. Dit zijn meestal vrouwen onder de 30 jaar [24]. 

Het effect van alcohol 

Onder invloed van alcohol kan het moeilijker zijn om vrijwillig en geïnformeerd instemming (consent) te geven voor seksuele activiteit [5]. Dit wordt mogelijk gebruikt door de pleger om iemands seksuele grens over te gaan. Mensen zijn onder invloed van alcohol minder goed in staat om hun eigen (seksuele) grenzen aan te geven. Ook worden signalen van mogelijk gevaar minder goed verwerkt in de hersenen en verloopt het interpreteren van sociale informatie minder goed [21]. Daarnaast beïnvloedt alcohol de voorgenomen reactie van het slachtoffer in seksueel grensoverschrijdende situaties [21]. (Lees meer over wat er in je hersenen gebeurt als je dronken bent.) Hierdoor is het voor slachtoffers moeilijker om adequaat te reageren op mogelijk gevaar [16]. Dit zorgt ervoor dat personen onder invloed meer risico’s nemen en zichzelf minder goed kunnen beschermen [22]. Bovendien interpreteren of bestempelen mensen die alcohol hebben gedronken seksuele grensoverschrijding minder vaak als seksueel geweld dan slachtoffers die geen alcohol hebben gedronken [16].  

Spijt en hulp zoeken 

Er is regelmatig sprake van spijt na het hebben van seks onder invloed van alcohol. Zo heeft een derde (31%) van de jonge uitgaanders (18-25 jaar) die seks hebben gehad onder invloed van alcohol achteraf spijt [25]. Slachtoffers die zelf alcohol hebben gedronken schamen zich vaak, waardoor ze zich bijvoorbeeld veel minder vaak melden bij het Centrum Seksueel Geweld voor hulp [11]. Uit onderzoek blijkt dat ze het geweld eerder melden aan informele bronnen (bijv. vrienden of familie) dan aan formele hulpverleners [16]. 

Victim blaming 

Slachtoffers van seksueel grensoverschrijdend gedrag die vrijwillig alcohol hebben gedronken krijgen vaak negatieve sociale reacties (victim blaming) [26]. En mogelijk worden ze beschuldigd en niet geloofd. Uit het herstel van slachtoffers na het geweld blijkt dat ze zichzelf vaak de schuld geven, psychologische stress ervaren en vermijdende coping strategieën toepassen. Het is belangrijk om te vermelden dat seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld nooit de schuld van het slachtoffer zijn.  

Alcoholgebruik als coping 

Alcoholgebruik is niet alleen een risicofactor van seksueel grensoverschrijdend gedrag, maar kan ook een gevolg zijn [27]. Sommige slachtoffers drinken alcohol om met hun negatieve gevoelens om te gaan (coping als drinkmotief) [16, 28, 29].  

Omstanders bij seksuele grensoverschrijding

Alcoholgebruik is niet alleen een risicofactor voor plegers en slachtoffers, maar beïnvloedt ook de omstanders. Het is voor omstanders namelijk lastiger om risicovolle situaties te herkennen als ze onder invloed zijn van alcohol [25, 30]. 

Bovendien beïnvloedt het onder invloed zijn van het slachtoffer ook hoe omstanders reageren op het zien van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Uit onderzoek onder studenten blijkt namelijk dat zij minder vaak slachtoffers helpen die onder invloed zijn van alcohol dan nuchtere slachtoffers [31]. 

Preventie van alcoholmisbruik en seksuele grensoverschrijding

Het is van belang om alcoholgebruik niet alleen te zien als risicofactor. Sommige preventieprogramma's beschouwen alcoholgebruik als een risicofactor en bevatten informatie over alcoholgebruik. De meeste programma's beschouwen alcoholgebruik echter als een contextuele factor. Programma's zouden alcohol niet alleen als een contextuele risicofactor kunnen aanpakken, maar ook kunnen streven naar het verminderen van binge drinken om het risico op plegerschap te verlagen, aldus Rabaud en collega’s [32].  

Brede interventies worden aanbeloven [32]. Deze lijken veelbelovender dan bestaande preventie-inspanningen die vaak nog sterk gericht zijn op risicogroepen [33]. Daarnaast wordt geadviseerd om preventie te integreren in de omgevingen waar veel alcohol wordt gedronken, zoals uitgaansgelegenheden en studentenverenigingen, met de nadruk op het verminderen van binge drinken [32]. Veelbelovende interventiemogelijkheden richten zich op de omgeving, zoals gerichte alcoholregelgeving en beleid op locatie (zoals beleid voor safe spaces) [34].  

Preventieprogramma’s voor seksuele grensoverschrijding zouden strategieën kunnen inzetten om het vervagen van wensen en grenzen aan te pakken, zoals een vriend hebben die nuchter blijft of minder alcohol drinkt op een feestje [25]. Daarnaast kan het bevorderen van voortdurende en open communicatie tussen jongeren tijdens het drinken van alcohol, inclusief het inchecken bij elkaar, waardevol zijn. Ten slotte kunnen preventieprogramma’s voor seksuele grensoverschrijding die zich richten op omstanders baat hebben bij het trainen van jongeren die vaak in omgevingen komen waar veel alcohol wordt gedronken, zoals cafés of feestjes [25, 30]. Zoals eerder genoemd is er in deze omgevingen een verhoogd risico op seksuele grensoverschrijding. Door actie van een omstander zijn er meer mogelijkheden om seksuele grensoverschrijding te voorkomen.

Interventie +Change voor studenten

Een voorbeeld van een interventie is Positive Change (+Change) uit de Verenigde Staten. +Change is een online, op sociale normen gebaseerde interventie om zowel alcoholmisbruik als seksueel geweld bij studenten te voorkomen [35]. +Change doet dit door middel van: 

1. een sociale normbenadering om alcoholmisbruik te verminderen of voorkomen. 
2. programma’s om het plegen van seksueel geweld te verminderen. 
3. een interventie voor omstanders voor alle studenten, aangepast aan gender en seksuele geaardheid. 
4. programma’s voor het beperken van het meemaken van seksueel geweld, aangepast aan gender en seksuele geaardheid. 

+Change biedt inhoud op maat op basis van genderidentiteit en seksuele geaardheid. Dit is belangrijk om de unieke risico’s van LHBTI-studenten te erkennen en aan te pakken. Bestaande, theoretisch onderbouwde en op feiten gebaseerde preventie-initiatieven worden geïntegreerd [35-38].  

+Change lijkt een haalbare strategie om seksueel geweld te voorkomen, door het slachtofferschap van seksueel geweld onder studenten te verminderen en het ingrijpen door omstanders te vergroten. Dit blijkt uit pilotonderzoeken (methode: randomized controlled trial, 2 metingen: bij aanvang en follow-up na 3 maanden) met kleine groepen studenten (n=165 en n=24) die veel hebben gedronken in de afgelopen maand [35, 39]. +Change werd in verband gebracht met minder ernstig slachtofferschap van seksueel geweld en meer ingrijpen door omstanders. Er zijn geen verschillen gevonden in het alcoholgebruik na 3 maanden. Vanwege de lage aantallen seksueel geweld in de eerste meting konden er geen verschillen worden vastgesteld in seksueel geweld na 3 maanden. Er werden geen nadelige effecten waargenomen bij de studenten die de interventie kregen. Nadeel van (dit onderzoek naar) +Change is dat het zich richt op risicogroepen en niet geïntegreerd is in de omgevingen waar veel alcohol wordt gedronken, zoals wordt aanbevolen [32, 33]. Een dergelijk voorbeeld bestaat nog niet in Nederland. 

T@CKLE 

Daarnaast is er een vijfjarig initiatief dat zowel online als offline seksueel grensoverschrijdend gedrag onderzoekt: Transdisciplinary Analysis and Co-creation of Knowledge to Lead Efforts (T@CKLE). T@CKLE zet in op effectievere preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag en minimalisering van de consequenties. In T@CKLE is continu aandacht voor alcoholgebruik.   

Hulp 

Wie wil praten over een ervaring met seks tegen diens wil, kan het best contact zoeken met een vertrouwd iemand uit de omgeving, de huisarts of met Centrum Seksueel Geweld. Dit centrum biedt professionele hulp aan iedereen die een ongewenste seksuele ervaring heeft meegemaakt en is 24/7 gratis en anoniem te bereiken op 0800 0188 en per chat. 

Meer informatie over seksuele grensoverschrijding is te vinden op de website seksindepraktijk.nl van Rutgers.