Gesprekken over alcohol in de huisartsenpraktijk
Wanneer spreken we van problematisch alcoholgebruik? Hoe wordt dit geregistreerd binnen de huisartsenpraktijk? En hoe vaak komt alcoholgebruik ter sprake als het niet problematisch is?
Deze informatie is opgesteld door het
Expertisecentrum Alcohol
Heb je vragen?
Neem dan contact met ons op.
Blijf op de hoogte
Met de nieuwsbrief van het Expertisecentrum Alcohol:
Wat is problematisch alcoholgebruik?
Problematisch alcoholgebruik is een officiële diagnose. Het Nederland Huisartsengenootschap (NHG) spreekt van problematisch alcoholgebruik als het drinkpatroon gepaard gaat met lichamelijke, mentale en/of sociale problemen en als bestaande problemen door het alcoholgebruik niet goed kunnen worden aangepakt. De hoeveelheid alcohol die iemand gebruikt is volgens de NHG niet leidend voor deze diagnose [1]. Dat betekent dat niet alleen telt hoeveel en hoe vaak iemand alcohol drinkt, maar vooral wat de gevolgen zijn van het drinken voor iemands functioneren.
Vragen naar alcohol als onderdeel van preventie
Ook als er (nog) geen sprake is van problematisch alcoholgebruik, kan het zinvol zijn als de huisarts of praktijkondersteuner bij patiënten vraagt naar het alcoholgebruik. Kleine hoeveelheden alcohol kunnen al schadelijk zijn. Daarnaast kan het problemen verergeren die vaak in de huisartsenzorg worden behandeld, zoals hypertensie, depressie, slaapstoornissen en verschillende vormen van kanker. Alcoholgebruik kan ook de werking van medicijnen beïnvloeden en invloed hebben op het proces rondom afvallen [2].
Het bespreken van alcohol past daarom in een algemeen gesprek over gezondheid en leefstijl. Alcohol heeft een plek in verschillende tools voor het leefstijlgesprek zoals het Leefstijlroer (onder de pijler ‘Middelengebruik)[3] en de NHG-Praktijkhandleiding Leefstijlbegeleiding in de huisartsenpraktijk [4].
Hoe vaak er naar alcoholgebruik wordt gevraagd in de huisartsenpraktijk zonder dat er sprake is van problematisch alcoholgebruik, wordt niet standaard bijgehouden. Huisartsen vragen bij 18% van hun patiënten naar alcoholgebruik en praktijkondersteuners bij ongeveer 65-80% van hun patiënten (afhankelijk van het type praktijkondersteuner). Dat blijkt uit de Monitor Vroegsignalering die het Nivel in 2026 uitvoerde in opdracht van het Samenwerkingsverband Vroegsignalering Alcoholproblematiek [5].
Uit onderzoek dat de Coalitie Leefstijl in de Zorg in 2024 uitvoerde onder patiënten en zorgverleners, blijkt dat alcohol één van de minst besproken leefstijlfactoren is. Van de patiënten gaf 23% aan dat alcohol besproken was. Bewegen (81%), voeding (70%), ontspanning/stress (42%) en slaap (40%) kwamen vaker aan bod [6].
Diagnose en registratie van alcoholproblematiek gebeurt niet altijd
Chronisch alcoholmisbruik (ICPC-code P15, zie kader onderin) is in 2025 bij 0,5% van de patiëntenpopulatie vastgelegd in het dossier (prevalentie). Dat komt uit Nivel Zorgregistraties Eerste lijn [7]. De prevalentie van acuut alcoholmisbruik en intoxicatie (ICPC-code P16) is in 2025 0,1%. Tussen 2021 en 2025 zijn deze percentages vrijwel niet veranderd.
Alcohol komt waarschijnlijk vaker ter sprake dan het wordt geregistreerd. In 2024 schatten huisartsen in dat er bij 6% van hun patiënten sprake is van alcoholgerelateerde problematiek; bij 4 op de 5 van deze patiënten brengen ze dit ook daadwerkelijk ter sprake (ongeveer 4-5% van de populatie) [8]. Het verschil tussen deze percentages en de Zorgregistratie-cijfers wijst op zowel onderregistratie (niet alles wordt vastgelegd) als onderdiagnostiek (niet alle gevallen worden formeel als alcoholproblematiek vastgesteld).
Oorzaken onderdiagnostiek in de huisartsenpraktijk
Uit onderzoek blijkt dat de onderdiagnostiek van problematisch alcoholgebruik in de huisartsenpraktijk een aantal oorzaken heeft:
- Mensen met problematisch alcoholgebruik hebben vaker gezondheidsproblemen dan hun leeftijdsgenoten. Een deel van hen komt daardoor ook vaker bij de huisarts. Maar doordat de klachten en symptomen te relateren zijn aan alcoholgebruik, wordt het verband met alcoholgebruik niet altijd herkend [9].
- Patiënten herkennen zelf niet dat hun alcoholgebruik risicovol of problematisch is, of ontkennen dit [10].
- Patiënten zijn zich niet altijd bewust van de risico’s van alcoholgebruik en de mogelijke relatie met lichamelijke of mentale klachten [11].
Onderzoek door Nivel in 2024 [9] onder huisartsen en praktijkondersteuners bevestigt bovengenoemde oorzaken dat patiënten vaak niet zelf met alcoholproblemen op het spreekuur komen of hun alcoholgebruik niet als een probleem zien. Huisartsen geven daarnaast aan dat ze vanwege de zware lading of om privacyredenen terughoudend zijn in het gebruik van de van de diagnose chronisch of acuut alcoholmisbruik (ICPC P15/16, zie kader). Daardoor zijn er mogelijk patiënten zijn met een ‘verborgen’ alcoholprobleem [5,9].
