HBSC-cijfers: wat jongeren ons vertellen over de samenleving

In dit blog duiken we dieper in de resultaten. Het HBSC-onderzoek is geen eindrapport over hoe het met jongeren gaat, maar wat ons betreft een kompas voor de toekomst. De cijfers laten niet alleen zien waar het schuurt, maar bieden ook handvatten om vandaag keuzes te maken die morgen het verschil kunnen maken.

De spiegel van een generatie

Het HBSC-onderzoek (Health Behaviour in School-aged Children) is een vierjaarlijks, representatief onderzoek onder Nederlandse jongeren van 11 tot 16 jaar. Sinds 2001 brengt het ontwikkelingen in gezondheid, leefstijl en welzijn in kaart. Doordat dezelfde thema’s al meer dan twintig jaar worden gevolgd, biedt HBSC niet alleen een momentopname, maar ook inzicht in trends door de tijd. Daarmee geeft het onderzoek een uniek inkijkje in een generatie. Wat we zien, zegt niet alleen iets over jongeren, maar ook over de omstandigheden waarin zij opgroeien. De prestatiedruk die meer dan de helft van de meisjes en ruim een derde van de jongens wekelijks ervaart, ontstaat niet vanzelf. Die komt voort uit de verwachtingen en omstandigheden waarmee jongeren dagelijks te maken hebben. Juist daarom zijn deze cijfers meer dan statistieken. Ze laten zien waar jongeren vastlopen, waar zij steun missen en waar de samenleving om aanpassingen vraagt.

Acceptatie van homoseksualiteit

De afgenomen acceptatie van homoseksualiteit en diversiteit staat niet op zichzelf. Jongeren geven ook aan dat school minder prettig voelt en dat sociale media een grotere rol spelen in hun leven. Samen zeggen die signalen iets over het sociale klimaat waarin jongeren opgroeien. HBSC laat bovendien zien hoe de leefwereld van jongeren verandert. Thema’s als sociale media, klimaatverandering en geopolitieke spanningen spelen een grotere rol dan twintig jaar geleden. Via gesprekken met scholieren houden we zicht op deze ontwikkelingen, terwijl belangrijke thema’s door de jaren heen op dezelfde manier worden gemeten. Zo kunnen trends betrouwbaar worden gevolgd.

Hoe onderzoek je eigenlijk hoe jongeren naar homoseksualiteit kijken?

Bij jongeren vragen we niet naar abstracte begrippen als acceptatie of tolerantie. In plaats daarvan vragen we naar concrete situaties. Bijvoorbeeld of zij bevriend zouden kunnen zijn met iemand die homoseksueel is en hoe zij denken over twee jongens of twee meisjes die elkaar zoenen. Zo ontstaat een beeld van hoe jongeren hier in de praktijk naar kijken.

De afnemende acceptatie zien we terug onder alle groepen jongeren. Hoewel er verschillen bestaan tussen groepen, laat de trend zien dat de daling niet aan één specifieke groep kan worden toegeschreven. Toch ging een groot deel van het publieke debat juist daarover. Dat is jammer, omdat het de aandacht afleidt van de werkelijke vraag: hoe keren we deze ontwikkeling?  De opkomst van de manosphere wordt vaak genoemd als één van de mogelijke verklaringen voor deze ontwikkeling. Hoewel die onlinewereld waarschijnlijk invloed heeft, laten de cijfers geen eenvoudige oorzaak zien. Jongeren worden beïnvloed door sociale media, nieuws, politiek, populaire cultuur en de mensen om hen heen. De ontwikkeling is daarom niet terug te voeren op één platform of één groep.

Waarom verbetert de mentale gezondheid van meisjes niet?

Waarom de mentale gezondheid van meisjes niet verbetert, weten we niet precies. Er is waarschijnlijk niet één oorzaak; het gaat eerder om een stapeling van druk en omstandigheden. De cijfers wijzen op een combinatie van factoren, zoals prestatiedruk, sociale vergelijking, verwachtingen rondom uiterlijk, de invloed van sociale media en bredere onzekerheid in de samenleving. Ook de omgeving waarin jongeren opgroeien speelt mee: de sfeer op school, sociale veiligheid, relaties met ouders en vrienden, en de normen die jongeren online en offline meekrijgen. Uit het onderzoek blijkt dat 93% van de meisjes langdurig met een beste vriend of vriendin over problemen praat. Dat kan steun bieden en is voor veel jongeren belangrijk. Tegelijkertijd kan het voortdurend bespreken van dezelfde zorgen, ook wel ‘co-rumineren’ genoemd, gevoelens van stress en somberheid versterken. Het is dus niet dé verklaring voor de mentale gezondheid van meisjes, maar mogelijk wel één van de factoren die meespeelt.

Mentale gezondheid bevorderen betekent opgroeien in goede omstandigheden

De cijfers maken duidelijk dat mentale gezondheid niet los kan worden gezien van de omgeving waarin jongeren opgroeien.

“De cijfers laten zien dat we mentale gezondheid niet kunnen benaderen als uitsluitend een individueel probleem. Het gaat ook over de omgeving en omstandigheden waarin jongeren opgroeien: de druk die zij ervaren op school, de kwaliteit van hun relaties met ouders, vrienden, klasgenoten en leraren, hun gevoel van sociale veiligheid, hun online leefwereld en de bredere maatschappelijke onzekerheden waarmee zij worden geconfronteerd. Dat vraagt om een brede en samenhangende aanpak. Niet alleen door problemen te signaleren en hulp te bieden wanneer jongeren vastlopen, maar juist ook door te investeren in beschermende factoren in hun dagelijks leven.” – Laura Shields-Zeeman, hoogleraar Mentale Volksgezondheid en afdelingshoofd Publieke Mentale Gezondheid bij het Trimbos-instituut.

Waarom roken en vapen meisjes vaker?

Eén van de opvallendste bevindingen uit het rapport is dat meisjes inmiddels vaker roken en vapen dan jongens. Al langer zagen we de verschillen tussen jongens en meisjes kleiner worden, maar nu lijken meisjes de jongens voorbij te gaan. Waarom dit gebeurt, weten we niet precies. Mogelijke verklaringen zijn de zichtbaarheid van roken en vapen op sociale media, via influencers en in films en series. Aangezien meisjes gemiddeld meer tijd doorbrengen op sociale media dan jongens, worden zij mogelijk vaker blootgesteld aan roken en vapen. Ook is het niet ondenkbaar dat het imago van roken onder jongeren weer aantrekkelijker wordt.

Daarnaast zien we dat jongeren naarmate zij ouder worden, minder vaak samen met hun ouders eten. Juist zulke momenten bieden ruimte om te praten over zorgen, sociale media en middelengebruik. Tijd doorbrengen met ouders blijft een belangrijke beschermende factor tegen roken, vapen en ander middelengebruik.

Alcohol: daling én toch reden tot zorg

Op het gebied van alcoholgebruik zien we zowel positieve als zorgwekkende ontwikkelingen. Sinds 2005 is het alcoholgebruik onder jongeren gedaald, wat laat zien dat preventiebeleid en veranderende sociale normen effect kunnen hebben. Tegelijkertijd blijft bingedrinken een hardnekkig probleem. Na een tijdelijke daling ligt het aandeel jongeren dat grote hoeveelheden alcohol drinkt weer op het niveau van eerdere jaren. Dat is zorgelijk, omdat jongeren extra kwetsbaar zijn voor de negatieve gevolgen van alcoholgebruik. Het beïnvloedt de ontwikkeling van de hersenen en vergroot de kans op ongelukken, letsel en geweld. Daarom blijft het belangrijk te investeren in een omgeving waarin niet drinken, of minder drinken, de norm is. Dat vraagt om maatregelen die alcohol minder zichtbaar, minder betaalbaar en minder beschikbaar maken, zodat gezonde keuzes voor jongeren gemakkelijker worden.

Wat deze cijfers ons bieden

De waarde van deze cijfers zit niet alleen in het signaleren van problemen, maar vooral in de mogelijkheid om vooruit te kijken en tijdig te interveniëren met de inzet van een brede en samenhangende aanpak. De resultaten laten zien waar jongeren tegenaan lopen, maar ook waar kansen liggen. De afgenomen acceptatie van homoseksualiteit en diversiteit vraagt om nieuwe gesprekken over respect en inclusie. De dalende waardering voor school vraagt om meer aandacht voor welzijn en sociale veiligheid. De groeiende invloed van sociale media benadrukt het belang van digitale weerbaarheid. Ook bij alcoholgebruik zien we hoe belangrijk die blik op de toekomst is. Hoewel jongeren minder drinken dan twintig jaar geleden, blijft bingedrinken hardnekkig aanwezig. Dat vraagt om blijvende inzet op een omgeving waarin niet drinken, of minder drinken, vanzelfsprekender wordt.

Voorbij de polarisatie

De discussie over de afgenomen acceptatie van homoseksualiteit en diversiteit verschoof al snel naar afkomst, religie en cultuur. Die reflex om naar verklaringen te zoeken is begrijpelijk, maar is niet erg behulpzaam. De cijfers vragen niet om schuldigen, maar om oplossingen. De trends zijn zichtbaar over de hele linie. Dat maakt ze niet tot een probleem van één groep, maar tot een maatschappelijke opgave. De vraag is niet wie we kunnen aanwijzen, maar hoe we ervoor zorgen dat jongeren opgroeien in een omgeving waarin respect, veiligheid en verbinding vanzelfsprekender zijn.

Het kompas ligt er, nu de koers nog

Tussen de zorgelijke ontwikkelingen laten de cijfers ook zien dat vooruitgang mogelijk is. Jongeren maken op verschillende leefstijlgebieden gezondere keuzes. De conclusie moet daarom niet zijn dat het slecht gaat met de jeugd, maar dat jongeren ons een glashelder kompas hebben gegeven. Ze laten zien waar de samenleving onder druk staat en waar kansen liggen om het beter te doen.

Herhaaldelijk is nu naar voren gekomen dat er niet één verklaring is voor de recente ontwikkelingen in de gezondheid, de leefstijl en het welzijn van jongeren in Nederland. Het ondersteunen van jongeren vraagt daarom om inzet van verschillende partijen. Ouders, docenten, onderzoekers, bestuurders en beleidsmakers hebben hierin ieder een eigen rol. De bevindingen uit het HBSC-rapport bieden handvatten voor iedereen die betrokken is bij het bevorderen van de gezondheid, de leefstijl en het welzijn van jongeren en de samenleving die wij uiteindelijk voor hen willen bouwen.

Meer informatie

Wil je meer weten over de resultaten uit het HBSC-onderzoek of aan de slag met het versterken van de gezondheid en het welzijn van jongeren?

• Persbericht: Acceptatie homoseksualiteit sterk afgenomen onder jongeren in Nederland
• Welbevinden op School – Trimbos-instituut
• Helder op School – Trimbos-instituut
• Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO) – Trimbos-instituut