Over Welbevinden op School

Welbevinden op School is er voor scholen uit het primair onderwijs, voortgezet onderwijs, gespecilaliseerd onderwijs en voor gezondheidsbevorderaars van Gezonde School.

Investeren in welbevinden op school is cruciaal om de groeiende sociaaleconomische gezondheidsverschillen te verkleinen, en een essentiële vorm van collectieve preventie. Aandacht voor welbevinden heeft een positieve invloed op een kansrijke start, en op de (sociaalemotionele) ontwikkeling en gezondheid van een kind.

Bekijk het onderbouwingsrapport

Wat is Welbevinden op School?

Kinderen en jongeren ontwikkelen zich het beste als het goed met ze gaat. Als ze lekker in hun vel zitten en zichzelf kunnen zijn, en gezond en veilig opgroeien in een kansrijke omgeving. Kortom: als zij een hoge mate van welbevinden ervaren. Andersom geldt ook dat goed onderwijs het welbevinden van kinderen en jongeren bevordert.

Verdieping Welbevinden op School

Grote maatschappelijke urgentie

Uit onderzoek blijkt dat het welbevinden van kinderen en jongeren onder druk staat, en dat kansenongelijkheid toeneemt. Bijvoorbeeld door ingrijpende gebeurtenissen, stress in de thuissituatie of op school, een onveilige omgeving, een vluchtachtergrond of opgroeien in armoede. Ook de (nasleep van de) coronacrisis speelt hierbij een rol. Er is dus werk aan de winkel.

Juist bij kinderen en jongeren die opgroeien in ongunstige omstandigheden heeft de school een belangrijke rol als het gaat om welbevinden. De school is immers – naast thuis en de wijk of de straat – de primaire plek waar ze verblijven. Kinderen en jongeren die zich thuis voelen op school hebben bijvoorbeeld een lagere kans op posttraumatische stress, depressie en angsten, ondanks de situatie thuis of dingen die ze hebben meegemaakt.

Wisselwerking tussen school en omgeving

Scholen staan er niet alleen voor. De verantwoordelijkheid voor het werken aan welbevinden ligt ook bij andere belangrijke spelers: ouders en verzorgers, onderwijspartners, GGD’en en gemeenten.

Preventieve initiatieven moeten wel altijd vanuit of in ieder geval samen met de school worden georganiseerd. Daarvoor is een integraal en duurzaam (gemeentelijk) beleid nodig dat de basis van het onderwijs versterkt. Want leerkrachten die goed in hun vel zitten kunnen prettiger lesgeven, en leerlingen en studenten die lekker in hun vel zitten leren beter.

Juist de wisselwerking tussen alle betrokkenen is essentieel. Als kinderen ouder worden, wordt ook hun wereld groter. Zij ontwikkelen doorlopend hun sociaal-emotionele vaardigheden in andere omgevingen. Naast de relatie met gezinsleden, zijn ook de relaties met het schoolteam en leeftijdsgenoten van belang.

Werken aan welbevinden vanuit een integrale benadering

Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat schoolbreed (oftewel integraal, gebaseerd op de whole school approach) inzetten op het verbeteren van welbevinden en sociaalemotionele vaardigheden de kans op psychische problemen verkleint, pestgedrag vermindert en bijdraagt aan betere leerprestaties.

Binnen een schoolbrede aanpak…

is er een langetermijnvisie op welbevinden en ondersteunend beleid waar iedereen op school zich mee verbonden voelt.
is er een positief pedagogisch school- en klasklimaat: school is een veilige plek
ligt er een plan voor monitoring en signalering en is er een passend aanbod zodra een leerling of student vast loopt
wordt de meningsvorming en inspraak van kinderen en jongeren zelf gestimuleerd
is er aandacht voor het welbevinden van leraren en ondersteunend personeel en ruimte voor professionalisering
werkt de school samen met de thuisomgeving van leerlingen en studenten, en zorg- en ondersteuningspartners in de wijk

Integraal werken aan welbevinden: de theorie

De theoretische onderbouwing Integraal werken aan welbevinden op school zet inzichten uit (inter)nationaal onderzoek op een rij, en beschrijft hoe je succesvol en bewezen effectief aan de slag kan.

“Er is meer kennis en een integrale aanpak nodig om de promotie van mentale gezondheid van jongeren naar een hoger niveau te tillen.” – hoogleraar en programmahoofd Jeugd Marloes Kleinjan

Veelgestelde vragen over Welbevinden op School

Wat is de ambitie van Welbevinden op School?

Zoveel mogelijk leerlingen en studenten die zich veilig, gezond en kansrijk ontwikkelen. Kinderen en jongeren die lekker in hun vel zitten, een goede mentale gezondheid hebben en de vaardigheden ontwikkelen die ze nodig hebben om mee te draaien in de samenleving. Dat is de gedeelde droom van het Trimbos-instituut en Pharos, Expertisecentrum Gezondheidsverschillen.

Hun gezamenlijke missie met Welbevinden op School: scholen, gemeenten en GGD'en in staat stellen om met de juiste kennis en handelingsperspectieven integraal te werken aan welbevinden. Welbevinden op School ontwikkelt, bundelt en verspreid hier kennis over, via bijvoorbeeld handreikingen, praktijkvoorbeelden, bijeenkomsten en het scholingsaanbod van de Gezonde School-aanpak op het thema welbevinden. Ook draagt Welbevinden op School bij aan de (door)ontwikkeling van (wetenschappelijke) kennis.

Met een integrale benadering van welbevinden zorgen we er samen voor…

dat kinderen en jongeren geen ongezonde stress op school krijgen. Met bijvoorbeeld een positief, veilig en inclusief schoolklimaat.
dat leerkrachten en docenten hun werk beter kunnen doen, doordat hun eigen welbevinden op orde is.
dat er blijvende aandacht is voor het belang van welbevinden als taak van het onderwijs.
en dat scholen werken aan welbevinden vanuit een gezamenlijke, duurzame langetermijnvisie en een gedragen beleid, in samenwerking met gemeente en GGD. Met aandacht voor leerlingen en studenten die meer risico lopen op sociaaleconomische gezondheidsverschillen.

Wie werken er samen binnen Welbevinden op School?

Samenwerking Trimbos-instituut en Pharos

Welbevinden op School is sinds 2016 een samenwerking van het Trimbos-instituut en Pharos, Expertisecentrum Gezondheidsverschillen. Pharos en het Trimbos-instituut hebben in de samenwerking hun eigen, complementaire invalshoek. Bij het Trimbos-instituut ligt de nadruk op het bevorderen van mentale gezondheid en de preventie van psychische problemen. Pharos heeft als missie om kansengelijkheid te vergroten, en richt zich binnen Welbevinden op School op jongeren met een verhoogd risico op sociaaleconomische gezondheidsverschillen.

Kennispartner van Gezonde School

Welbevinden op School is kennispartner van Gezonde School, het landelijk stimulerings- en implementatieprogramma van de PO-Raad, VO-raad, MBO Raad, RIVM en GGD GHOR Nederland, gericht op het bevorderen van een gezonde leefstijl van jeugd door collectieve preventie via het onderwijs.

Gezonde School helpt en stimuleert onderwijsprofessionals en scholen in het primair, voortgezet, (voortgezet) speciaal en middelbaar beroepsonderwijs om met een integrale aanpak te werken aan een gezonde leefstijl. Met deskundig advies en praktische tools geeft Gezonde School richting aan gezonde scholen van nu en morgen.

Gezonde School brengt de kennis van Welbevinden op School met de Gezonde School-aanpak in de praktijk. De aanpak helpt scholen om structureel bij te dragen aan een goede gezondheid van leerlingen en medewerkers. Scholen die werken met de aanpak kiezen zelf met welke gezondheidsthema’s ze aan de slag gaan - welbevinden is daar één van.

Via het onderwijs is het mogelijk om bijna alle kinderen en jongeren in Nederland te bereiken. Welbevinden op School en Gezonde School willen er samen aan bijdragen dat schoolgaande kinderen en jongeren een verbetering in hun algehele welbevinden ervaren.

Coalitie Welbevinden

Samen met Gezonde School, het Nederlands Jeugdinstituut, het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid, de sectie schoolpsychologen van het Nederlands Instituut van Psychologen vormen het Trimbos-instituut en Pharos de Coalitie Welbevinden. Hierin bundelen experts hun kennis en krachten om onderwijsprofessionals te ondersteunen bij het bevorderen van welbevinden van leerlingen.

Belangrijke boodschap: bevorder het welbevinden van jongeren niet door in te zetten op losse interventies, maar werk er juist op verschillende manieren en met verschillende strategieën in samenhang aan. Daarbij gaat het ook om positief en preventief jeugdbeleid en de verbinding met cultuur, sport en vrije tijd. Ook is er aandacht voor de samenwerking met gezinnen.

Financiering Welbevinden op School

Welbevinden op School loopt sinds 2016, vanuit een projectsubsidie van het Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport, directie Jeugd. Momenteel loopt een vijfjarige subsidie, eerder ging het telkens om subsidieperiodes van 1 jaar.

Hoe zet Welbevinden op School in op gelijke kansen op welbevinden?

Hoewel al jaren blijkt dat Nederlandse kinderen tot de gelukkigste ter wereld behoren, is dit geluk niet evenredig verdeeld. Word je geboren in een gezin met een lage sociaaleconomische positie of met een migratie- of vluchtachtergrond, dan heb je een grotere kans om ziek te worden of eerder te overlijden. De missie van Pharos, Expertisecentrum Gezondheidsverschillen richt zich op kansengelijkheid voor alle kinderen en jongeren. Pharos streeft er ook binnen Welbevinden op School naar om gezondheidsverschillen terug te dringen, zodat iedereen de kans heeft om even lang en gelukkig te leven.

Pharos richt zich binnen Welbevinden op School specifiek op jongeren met een verhoogd risico op sociaaleconomische gezondheidsverschillen (SEGV). De expertise en meerwaarde van Pharos ligt bij het verbeteren van het welbevinden van kinderen uit gezinnen in een kwetsbare positie, die te maken hebben met een opeenstapeling van stressfactoren die (gelijke kansen op) gezond opgroeien in de weg staan.

Opeenstapeling van problemen

Denk aan een combinatie van armoede met traumatische gebeurtenissen of (tijdelijk door vlucht / migratie) gebroken gezinnen. Of aan discriminatie, laaggeletterdheid, (nog) geen legale verblijfsstatus, ouders en mbo-studenten met minder kennis van het Nederlandse zorg- en onderwijssysteem, misverstanden in de communicatie met zorg- en onderwijsprofessionals en slechte leefomstandigheden. Deze (opeenstapeling van) problemen kunnen fysieke en mentale gezondheidsproblemen veroorzaken en leiden tot uitdagingen die hun schoolprestaties beïnvloeden. Ook op volwassen leeftijd.

Generieke aanpak - averechts effect

Er wordt hard gewerkt in Nederland aan het verbeteren van de zorg en ondersteuning voor (jonge) kinderen. Toch zien we dat de kinderen die dit het hardst nodig hebben hier nu nog te weinig van profiteren. Sterker nog: maatregelen komen vooral ten goede aan kinderen die het eigenlijk minder nodig hebben, waardoor ongelijke kansen alleen maar verder toenemen.

Waar een generieke aanpak soms dus zelfs een averechts effect heeft, is een specifieke aanpak nodig. Pharos heeft oog voor multiproblematiek én voor intersectionaliteit, ofwel kruispuntdenken. Kruispuntdenken is het fenomeen dat ‘maatschappelijke ongelijkheid zich voordoet langs verschillende assen, die elkaar snijden’; de notie dat individuen in een samenleving privileges of juist discriminatie en kansenongelijkheid ondervinden op grond van een veelvoud van factoren. Niet ieder kind uit een vluchtelinggezin heeft het moeilijk. Niet iedere jongere met een migratieachtergrond komt uit een taalarm gezin. Maar soms zorgt een combinatie van factoren voor een mix die kinderen een valse start bezorgen. En die valse start werkt op het vlak van gezondheid vaak nog heel lang door.

De prachtige veerkracht van scholieren en studenten

Juist bij deze kinderen en jongeren die opgroeien in kwetsbare omstandigheden, heeft de school een heel belangrijke rol in het welbevinden. Het is immers – naast thuis, de wijk of de straat – de plek waar ze het vaakst zijn. Leerlingen en studenten die zich thuis voelen op school en lekker in hun vel zitten hebben meer kans om goed op te groeien. Om hun veerkracht te tonen en op te bloeien. Daarbij willen en kunnen wij helpen. Met interventies en met een school- en wijkbrede aanpak en samenwerking. Het gaat hier bijvoorbeeld om het gevoel erbij te horen, de mogelijkheid talenten te ontwikkelen, goede relaties te hebben, om kunnen gaan met tegenslagen en kracht te halen uit diversiteit. Maar ook de inzet, motivatie en ambitie van leerlingen kan hen heel ver brengen.

Daarom focust Pharos binnen Welbevinden op School op de kinderen die wat extra aandacht nodig hebben. Opdat hun docenten de opeenstapeling van stressfactoren, multiproblematiek en intersectionaliteit herkennen. En maatwerk kunnen bieden aan de kinderen die het ook verdienen tot de gelukkigste kinderen van de wereld te behoren. Zo kunnen we gezondheidsverschillen terugdringen.

> Werken aan welbevinden op school bij kinderen en jongeren uit kwetsbare gezinnen: tips en handvatten

Voor wie is Welbevinden op School?

Welbevinden op School is er voor scholen uit het primair onderwijs, speciaal onderwijs, voortgezet (speciaal) onderwijs en mbo, en voor gezondheidsbevorderaars van Gezonde School (Gezonde School-adviseurs), GGD’en, zorg- en welzijnspartners en gemeenten. Zij werken allemaal vanuit hetzelfde doel: in samenwerking en duurzaam het welbevinden van leerlingen en studenten bevorderen. Met de kennis en handelingsperspectieven van Welbevinden op School kunnen zij hun vakmanschap vergroten. De kennis en tools van Welbevinden op School hebben hun basis in wetenschappelijk onderzoek. Ze helpen je snel op weg om vanuit een duurzame, gezamenlijke visie te werken aan welbevinden. Alles wat Welbevinden op School ontwikkelt kunnen anderen vrij gebruiken, onder wie de Gezonde School-adviseurs en Gezonde School-coördinatoren.

Welbevinden op School werkt landelijk. De laatste jaren zijn er meer initiatieven op het gebied van welbevinden bij gekomen. Het verzamelen van álle bestaande interventies, initiatieven en handreikingen rondom welbevinden is geen taak van Welbevinden op School. Het team is natuurlijk wel op de hoogte van alle kennis rondom werken aan welbevinden op school. Deze kennis gebruiken we om onze producten samen te stellen.

Hoe kan ik werken aan welbevinden vanuit het Nationaal Programma Onderwijs?

Inzetten op de verbetering van het welbevinden van leerlingen en studenten is mogelijk met de ondersteuningsgelden uit het Nationaal Programma Onderwijs (NP Onderwijs). De samenwerkende kennisinstituten Pharos, het NJi, het NIP (corona expertgroep schoolpsychologen), het NCJ, Gezonde School en het Trimbos-instituut willen als Coalitie Welbevinden scholen die hier in het kader van het NP Onderwijs mee aan de slag zijn gegaan zo breed mogelijk ondersteunen. De gezamenlijke kennis is gebundeld in een aantal handreikingen dat scholen ondersteunt bij de schoolscan, het maken van keuzes uit de menukaart en bij het inzetten op het welbevinden van leerlingen en studenten, tijdens en na corona.

Samenwerking en partners Welbevinden op School

Welbevinden op School is een samenwerking van het Trimbos-instituut en Pharos | Expertisecentrum Gezondheidsverschillen. Het Trimbos-instituut is kennispartner van Gezonde School voor het thema welbevinden. Welbevinden op School sluit aan bij de Gezonde School-aanpak en biedt verdieping op het thema welbevinden met praktische tools en ondersteuning voor een schoolbrede en structurele aanpak. De inhoud is mede ontwikkeld door de Expertgroep schoolpsychologen mentale gezondheid van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP).