Mentale gezondheid en het coronavirus

De uitbraak van het nieuwe coronavirus (COVID-19) en alle maatregelen die zijn afgekondigd, hebben invloed op de mentale gezondheid van bijna iedereen. Voor professionals verwijzen we naar betrouwbare kennis om mensen met en zonder psychische kwetsbaarheid te ondersteunen en hun eigen mentale gezondheid te bewaken.

We actualiseren deze pagina voortdurend.

Algemene bronnen met veel informatie

Deze bronnen bieden algemene adviezen gerelateerd aan de mentale gezondheid en COVID-19.

World Health Organisation (WHO)
Mental Health Considerations during the COVID-19 outbreak
De World Health Organisation biedt diverse adviezen ter ondersteuning van de mentale gezondheid en het psychologisch welzijn voor de algemene bevolking, zorgverleners, ouders, verzorgers van ouderen en mensen in thuisisolatie.
Nederlandse vertaling

Center for the Study of Traumatic Stress (CSTS)
Coronavirus and emerging infectious disease outbreaks response
Deze site van CSTS, een onderzoeksinstelling gespecialiseerd in traumatische stress, biedt diverse factsheets en artikelen met adviezen voor zorgverleners, gezinnen en managers die te maken hebben stress gedurende COVID-19.

Inter-Agency Standing Committee (IASC)
Briefing note on addressing mental health and psychosocial aspects of COVID-19 Outbreak
Deze bron bespreekt de mentale en psychosociale aspecten van COVID-19. Het bespreekt hoe psychosociale steun kan worden aangeboden aan verschillende bevolkingsgroepen.

Royal College of Psychiatrists
Guidance for clinicians
Een Engelse gids voor professionals in de geestelijke gezondheidszorg. Onderwerpen als veilig werken, cliëntencontact, digitaal werken en ethische vraagstukken komen aan bod.

Cliënten ondersteunen

De volgende bronnen helpen zorgprofessionals om hun cliënten (beter) te ondersteunen tijdens de coronacrisis. Daarnaast kunt u cliënten doorverwijzen naar verschillende organisaties die hulp bieden.

Cliënten doorverwijzen

Nationaal Psychotrauma Centrum
Informatie over psychosociale aspecten bij COVID-19
ARQ Kenniscentrum Impact biedt ondersteuning en advies over psychosociale aspecten bij rampen en crises. Op deze pagina vind u de laatste informatie over psychosociale aspecten en COVID-19, voor publiek en professionals.

Cordaan
Informatieblad voor cliënten (pdf)
Dit informatieblad bevat concrete tips voor mensen met psychische klachten. Cordaan heeft ook een informatieblad gemaakt voor begeleiders en behandelaars van mensen met psychische klachten, zwakbegaafdheid of een licht verstandelijke beperking.
Informatieblad voor begeleiders en behandelaars (pdf)

Center for the Study of Traumatic Stress (CSTS)
Taking Care of Patients During the Coronavirus Outbreak: A Guide for Psychiatrists
CSTS biedt adviezen die zorgverleners in de ggz kunnen toepassen ter ondersteuning van hun cliënten tijdens de COVID-19-uitbraak.

Internation federation of Red Cross and Red Crescent societies
Dit artikel geeft uitgebreid aandacht aan geestelijke gezondheidszorg en psychosociale steun aan medische staf, vrijwilligers en gemeenten in tijden van de uitbraak van het coronavirus.

Sociaal domein

Ondersteuning (jonge) mantelzorgers (voor gemeenten en mantelzorgers zelf)
Een document met 11 tips kan gemeenten helpen om mantelzorgers van mensen met psychische problemen te ondersteunen tijdens de coronapandemie. De organisaties hebben ook tips voor mantelzorgers van mensen met psychische klachten opgesteld. Om hen rechtstreeks te helpen deze lastige periode door te komen.

Movisie
In dit dossier verzamelt Movisie informatie over het coronavirus en de gevolgen die het heeft binnen de verschillende thema's van het sociaal domein. Informatie over (jonge) mantelzorgers, dagbesteding en huiselijk geweld is hier onder andere te vinden.

Beperkte gezondheidsvaardigheden en laaggeletterdheid
Gezondheidsvaardigheden.nl
Informatie en handige links over E-health-toepassingen voor mensen die moeite hebben met het vinden, begrijpen en toepassen van informatie over gezondheid en zorg. Dit zijn mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden of laaggeletterdheid.

Sociaal werk voor ouderen tijdens corona
Sociaalwerk-werkt.nl
Sociaal werkers zetten zich in deze coronacrisis sterk in om wijkbewoners en de meest kwetsbaren onder hen zo goed mogelijk te ondersteunen. Het landelijk collectief Krachtproef bundelde, in samenwerking met het Platform Arbeidsmarkt Sociaal Werk, kennis over sociaal (ouderen)werk in zeven kerndiensten. De beschrijving is bedoeld als een bron voor intercollegiaal advies en inspiratie.

Afwegingskader fysieke ontmoeting als sociaal werker
Fysieke ontmoeting, wanneer wel, wanneer niet?
Hoe ga je als sociaal werker om met fysieke ontmoeting tijdens de coronacrisis? In dit artikel geeft Movisie een kader dat sociaal werkers helpt om zorgvuldig afwegingen te maken.

Richtlijn mantelzorgondersteuning
In deze richtlijn, van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, wordt uiteengezet hoe passende ondersteuning geboden kan worden aan mantelzorgers zodat zij het kunnen volhouden en kwetsbare mensen in deze tijd zo lang en goed mogelijk thuis kunnen blijven.

Suïcide

113 Zelfmoordpreventie
Online training suïcidepreventie
Vanuit 113 Zelfmoordpreventie komt de online training over suïcidepreventie gratis beschikbaar voor alle Nederlanders. Leer hoe je het gesprek kan voeren over gedachten aan zelfdoding en daarmee mogelijk iemand kan helpen. De VraagMaar app helpt je om het gesprek aan te gaan met iemand die (mogelijk) gedachten heeft over zelfdoding.
VraagMaar app

Wijzigingen in maatregelen, richtlijnen en regelgeving voor psychologen

NIP
Corona-dossier
Het uitgebreide corona-dossier van het NIP zet de nieuwste informatie en adviezen voor psychologen op een rij. Het dossier en de veelgestelde vragen worden dagelijks aangevuld en geactualiseerd. 

European Federation for Psychologists
EFPA, de Europese overkoepelende organisatie voor psychologen, verzamelt handleidingen en informatie voor psychologen tijdens de coronacrisis.

Veilig en efficiënt werken in de ggz

GGZ-standaarden
Richtlijn ggz en het nieuwe coronavirusDe geestelijke gezondheidszorg heeft een specifieke richtlijn GGZ en nieuwe coronavirus opgezet, om verspreiding van het virus onder patiënten en zorgprofessionals zoveel mogelijk te voorkomen. Deze richtlijn geldt voor de ggz-instellingen en vrijgevestigde een- of meermanspraktijken. De richtlijn geeft adviezen rondom behandeling van patiënten die (vermoedelijk) besmet zijn met het virus. Tevens gaat het in op de meest veilige werkwijze om besmetting te minimaliseren. 

GGZ Nederland
Op deze site plaatst GGZ Nederland actuele informatie over het coronavirus voor de geestelijke gezondheidszorg. Hier vindt u ook arbeidsrechtelijke informatie, handreikingen, protocollen en richtlijnen (onder andere voor bezoekersbeleid in tijden van corona).

American Psychology Association
Advice for psychology supervisors and trainees on caring for patients during the COVID-19 crisis
Een handleiding voor hulpverleners in GGZ die zorg verlenen aan cliënten in tijden van de COVID-19-crisis.

American Psychology Association
Q&A door American Psychology Association voor psychologen over COVID-19. Het zijn voornamelijk praktische vragen, maar ook tips over hoe psychologen voor zichzelf kunnen zorgen in deze tijd.

Telephone Interview for Cognitive Status (TICS-m) (pdf)Met de TICS-M kun je telefonisch een (globale) inschatting maken van het niveau van cognitief functioneren. De gevalideerde Nederlandstalige versie is vrij beschikbaar voor (neuro)psychologen.

Medische zorgprofessionals en hun eigen welzijn

Door het coronavirus staan zorgprofessionals onder grote druk. We hebben de beste literatuur geselecteerd met adviezen om zorgprofessionals te ondersteunen.

Voor meer informatie en praktische aanbevelingen over het behoud van mentale gezondheid en inzetbaarheid van zorgprofessionals in tijden van COVID-19, zie deze literatuurstudie van UMC Utrecht, Hogeschool Utrecht en THINC.

Wat zorgprofessionals zelf kunnen doen

Ministerie van Defensie
Tips en adviezen voor de mentale gezondheid van zorgprofessionals
Defensie biedt vanuit haar kennis tips en adviezen voor de mentale gezondheid van zorgprofessionals.
Bekijk ook de webinar

Vergeet jezelf niet
Tips & Tricks voor zorgmedewerkers met een risico op overbelasting om de eigen veerkracht te versterken.

Nationaal Psychotrauma Centrum
Informatie over psychosociale aspecten bij COVID-19
ARQ Kenniscentrum Impact biedt ondersteuning en advies aan lokale en nationale overheden over psychosociale aspecten bij rampen en crises. Op deze pagina vind u daarover de laatste informatie, ook voor professionals.

Contactpunt psychosociale ondersteuning zorgprofessionals
ARQ IVP is gestart met een speciaal contactpunt voor psychosociale ondersteuning zorgprofessionals ten tijde van de coronacrisis. Het contactpunt is 7 dagen in de week te bereiken tussen 8.30 - 21.30 uur op telefoonnummer 088 - 330 5500.

Center for the Study of Traumatic Stress US (CSTS)
Sustaining the Well-Being of Healthcare Personnel during Coronavirus and other Infectious Disease Outbreaks
Speciale aandacht is vereist voor de zorgverleners die werken met patiënten met het coronavirus. Het CSTS stelt uitdagingen en adviezen op voor de ondersteuning van het psychische welzijn van deze zorgverleners.

Centers for disease control and prevention
Emergency Responders: Tips for taking care of yourself
Stress preventie en management is cruciaal voor hulpverleners om zelf goed te blijven functioneren, waaronder op werk. Het CDC biedt handvatten voor zelfzorg van hulpverleners tijdens de coronacrisis.

Wat leidinggevenden kunnen doen

Ministerie van Defensie
Tips en adviezen voor de mentale gezondheid van zorgprofessionals
Defensie biedt vanuit haar kennis tips en adviezen voor de mentale gezondheid van zorgprofessionals.
Bekijk ook de webinar

Vergeet jezelf niet
Tips & Tricks voor leidinggevenden van zorgmedewerkers met een risico op overbelasting. Tevens bieden zij gepersonaliseerd campagnemateriaal en andere tools voor de zorginstelling. 

U.S. Departments of Veteran Affairs
Managing Healthcare Workers' Stress Associated with the COVID-19 Virus Outbreak
Adviezen over hoe om te gaan met stress van zorgverleners die werkzaam zijn in de COVID-19 crisis.

American Psychology Association
How leaders can maximize trust and minimize stress during the COVID-19 pandemic
Adviezen vanuit psychologisch onderzoek hoe de communicatie van een leidinggevende richting zijn zorgmedewerkers te verbeteren in tijden van crisis.

Wat medisch psychologen kunnen doen

NIP, LVMP en NVGzP
Deze webinars over corona en medische psychologie richten zich voornamelijk op psychologen in het ziekenhuis. Doel is mentale gezondheid en veerkracht van de zorgverleners te bewaken en te ondersteunen. De afdelingen medische psychologie uit de ziekenhuizen in het zuiden hebben hun ervaringen gedeeld.

Webinar 1: Aan bod komt: hoe is de psychosociale zorg georganiseerd, wat zijn de do’s and don’ts, hoe ondersteun je elkaar? 

Webinar 2: Deze keer lag de focus op de nazorg voor COVID-19 patiënten, en ook naasten en medewerkers. Aan bod komt: de stand van zaken rondom de richtlijnen nazorg, medisch psychologische nazorg, psychische nazorg, onderzoek rondom COVID-19 nazorg, regionale spreiding en ontslagtraject. 

Nederlands Instituut van Psychologen
Zorg in ziekenhuizen
In dit dossier verzamelt het NIP speciaal voor psychologen in het ziekenhuis informatie, tips en links.

Hulplijnen voor zorgprofessionals

Contactpunt psychosociale ondersteuning zorgprofessionals
ARQ IVP is gestart met een speciaal contactpunt voor psychosociale ondersteuning zorgprofessionals ten tijde van de coronacrisis. Het contactpunt is 7 dagen in de week te bereiken tussen 8.30 - 21.30 uur op telefoonnummer 088 - 330 5500.

Deskundige coaches met een luisterend oor voor medewerkers in zorg en welzijn
Sterkinjewerk.nl
Vind hier extra mentale steun voor medewerkers in zorg en welzijn met Sterk in je Werk. Deskundige coaches bieden een luisterend oor om over het werk, die ene dienst of situatie te praten. 

Praktische tips om cliënten ondersteunen

De zorg voor en zorgvragen van cliënten veranderen door de coronacrisis. Uit bovenstaande bronnen haalden we de volgende praktische tips voor zorgprofessionals om cliënten (beter) te ondersteunen.

Sommige cliënten, met name ouderen, begrijpen de preventieve maatregelen bij isolatie of quarantaine mogelijk onvoldoende. Geef duidelijke instructies hoe deze maatregelen toe te passen en waarom dat nodig is. Wees respectvol en heb geduld.

Bron:

Erken en normaliseer de stressreacties van cliënten. Leer cliënten hun eigen stressreacties en risicogedrag te herkennen. Moedig ze aan om hier alert op te zijn en hulp in te schakelen van familie of vrienden.

Bron:

Biedt cliënten strategieën aan om stress te verminderen. Denk aan ontspanningsoefeningen, het inzetten van prettige activiteiten, het stimuleren van beweging, het limiteren van alcohol en drugs, het opzoeken van sociale contacten en de nieuwsinname verminderen.

Bron:

Ondersteun cliënten in het ontvangen van betrouwbare informatie over het coronavirus. Als cliënten spreken over valse informatie en nepnieuws, corrigeer hen en leidt ze naar betrouwbare website.

Wees extra alert op cliënten met een hoog risico voor angst en stress. Ook kan de coronacrisis leiden tot terugkeer van mentale klachten. Onderzoek of zij extra ondersteuning nodig hebben en of zij, indien dit het geval is, voldoende medicatie tot hun beschikking hebben.

Bronnen:

  • CSTS (pdf)
  • Li, W., Yang, Y., Liu, Z. H., Zhao, Y. J., Zhang, Q., Zhang, L., ... & Xiang, Y. T. (2020). Progression of Mental Health Services during the COVID-19 Outbreak in China. Int J Biol Sci, 16(10), 1732-1738

Stel doelen en een dagschema op met de cliënt. Promoot hierbij autonomie en eigen keuzes bij de cliënt; het blijkt dat personen in isolatie of quarantaine die meer zeggenschap ervaren, beter met de situatie kunnen omgaan.

Meer bronnen:

Bespreek tips over activiteiten om mentaal en fysiek actief en fit te blijven. Maak concrete plannen met de cliënt hierover. Biedt ook extra hulplijnen en websites aan.

Bron:

Gebruik humor en blijf positief en hoopvol. Dit is het recept tegen angst, frustratie en een gevoel van hopeloosheid.

Bron:

Praktische tips om zelf mentaal gezond te blijven

Uit bovenstaande literatuur haalden we de volgende tips voor zorgprofessionals om mentaal fit te blijven, ondanks de enorme druk waaronder ze nu vaak werken.

Door de heftigheid van de situatie kan je gaan piekeren of kunnen negatieve gedachten
het overnemen. Besef dat de meeste gevoelens en gedachten die je ervaart een normale reactie zijn in een abnormale situatie. Wees vriendelijk voor jezelf en accepteer dat deze gevoelens erbij horen. Praat hier met anderen over en geef elkaar hoop en moed.

Bronnen:

Weet dat je handelt naar het beste van je kunnen. In de meeste gevallen bestaan er geen beschikbare protocollen of richlijnen voor deze situatie. Een realitische verwachtingsmanagement is belangrijk.

Bronnen:

Werken in een buddy systeem is waardevol voor mentale veerkracht. Dit helpt om elkaar steun te bieden en stress te reguleren. Bespreek met elkaar hoe je reageert onder stress en wat je dan nodig hebt. Heb oog voor elkaar en steun elkaar.

Bronnen:

Vertrouw op de kracht van het team. Een hecht team beschermt tegen angst en onzekerheid. En ook samengestelde teams die nog weinig ervaring hebben opgebouwd met elkaar,
maar die wel een urgente, gezamenlijke missie en doelstelling hebben, blijken heel snel een groepsgevoel en groepscohesie te ontwikkelen. En zoek contact met collega's om ervaringen en tips te delen met elkaar.

Bronnen:

Zorg goed voor jezelf. Zoek afleiding en doe dingen waar je normaliter van geniet en waardoor je kan ontspannen. Zoek een plek op waar je, als is het maar voor 5 minuten, wat rust kan krijgen. Zoek contact met je dierbaren. Eet gezond, beweeg tussendoor, zorg voor voldoende slaap en zorg voor een goede hygiëne.

Bronnen:

Sommige zorgmedewerkers ervaren stigma of angst bij familie of hun omgeving. Dat kan de situatie extra moeilijk maken. Probeer zoveel mogelijk (digitaal) contact te houden met je dierbaren. Praat erover met je collega’s die misschien dezelfde dingen ervaren.

Bronnen:

Als iemand in het team door oplopende spanning zijn taak niet meer kan uitvoeren, zoek waar mogelijk naar een andere meer eenvoudige of overzichtelijke taak. Wissel mensen eventueel van functie/dienst om de lasten wat te verlichten.

Bronnen:

Weet dat het geoorloofd en belangrijk is om je grenzen aan te geven, "nee" te zeggen en pauzes te nemen. De behoeftes van patiënten en cliënten zijn niet belangrijker dan jouw eigen behoeftes en welzijn. En bedenk voor jezelf: een hulpverlener die continu aan het werk is, biedt niet vanzelfsprekend de beste zorg.

Bronnen:

Blijf op de hoogte van de nieuwste informatie, situaties en plannen. Een leidinggevende of ander teamlid kan de betrouwbare informatiebronnen delen met het team op vaste momenten. Probeer je nieuwsinname te beperken tot 2 of 3 keer per dag.

Bronnen:

Sta met elkaar stil bij de dingen die je hebt kunnen bereiken. Geef elkaar erkenning voor het belangrijke werk dat je aan het doen bent, ondanks de frustraties en obstakels. Niet iedereen kan geholpen worden, maar jullie helpen zoveel mogelijk mensen naar eer en geweten.

Bronnen:

Niets missen?

Met de Trimbos-nieuwsflitsen ontvangt u ongeveer 2 keer per maand een overzicht van het belangrijkste nieuws en meest recente publicaties van het Trimbos-instituut.