Medicatiepoli’s, spuitomruil en gebruiksruimten: hoe functioneert harm reduction in Nederland?

In opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, hebben wij de harm reduction-voorzieningen in Nederland in kaart gebracht. Daaruit blijkt dat er in Nederland 23 gebruiksruimten zijn, naast 17 medische heroïne-units en minimaal 29 locaties voor spuitomruil en andere gebruiksmaterialen. De voorzieningen zijn ondergebracht bij onder meer verslavingszorginstellingen, kerkelijke- en vrijwilligersorganisaties en in de maatschappelijke opvang.  

Gebruiksruimten vervullen meerdere functies

Uit de inventarisatie blijkt dat de gebruikersruimten goed worden benut en meerdere functies tegelijk vervullen. Ze bieden bezoekers een veilige plek om middelen te gebruiken, helpen gezondheidsrisico’s te beperken en dragen bij aan het verminderen van overlast in de openbare ruimte. Ook vormen ze vaak een belangrijke toegangspoort naar verdere zorg en ondersteuning. 

Tegelijkertijd blijkt uit het onderzoek dat op diverse locaties verbeteringen nodig zijn. De fysieke staat van gebouwen is vaak ondermaats en tast de waardigheid en gezondheid van bezoekers aan. Daarnaast voelen met name vrouwen zich op de locaties regelmatig onveilig. 

Toekomst medische heroïnebehandeling onzeker

Medische heroïne-units zijn speciale locaties waar mensen die kampen met een zware en chronische verslaving onder strikt medisch toezicht zuivere heroïne en methadon verstrekt krijgen. Deze behandelingen vormen een belangrijk vangnet voor een kleine groep mensen. De gemiddelde unit heeft ruimte voor zo’n 20 tot 35 patiënten. 

Het aantal patiënten neemt echter al jaren af, onder meer door vergrijzing en sterfte binnen de doelgroep. Vanaf 2026 wordt er bovendien bezuinigd op deze voorzieningen. Hierdoor komt de dienstverlening van de medische heroïne-units onder druk te staan. Dit kan gevolgen hebben voor de beschikbaarheid en continuïteit van de zorg die zij bieden. 

Het is daarom belangrijk om tijdig na te denken over de toekomst van deze units en over hoe de behandelingen in de toekomst vormgegeven kunnen worden. Op die manier kan worden gewaarborgd dat de zorg voor deze kwetsbare doelgroep beschikbaar blijft.  

Spuitomruil blijft noodzakelijk

Uit het onderzoek blijkt dat spuitomruil en de verstrekking en verkoop van zeefjes en pijpjes die veiliger gebruik stimuleren, van groot belang blijven. Hoewel het injecteren van drugs in Nederland beperkt voorkomt, signaleren professionals dat op een aantal locaties het aantal bezoekers weer toeneemt. 

Deze stijging lijkt samen te hangen met de herintroductie van gebruiksruimten in de stad en met een recente groei van injecterend gebruik, met name onder mensen uit Oost-Europa. Daardoor wordt de functie van de spuitomruil opnieuw urgenter: het voorkomt besmettingsrisico’s, bevordert veiliger gebruik en vermindert de kans dat gebruikt materiaal op straat belandt. 

Meer inzicht nodig in voorzieningen 

Het aanbod van harm reduction-voorzieningen is breed en functionerend, maar een goed en landelijk overzicht ontbreekt. Zo is er geen landelijke inventarisatie van methadonverstrekking en worden voorzieningen niet overal op dezelfde manier geregistreerd. 

Door het ontbreken van uniforme registratie en monitoring is het lastig om ontwikkelingen te volgen en de impact van harm reduction-beleid te meten. Betere registratie, landelijke richtlijnen en meer samenwerking tussen voorzieningen zijn nodig om de kwaliteit en toekomstbestendigheid van het aanbod te borgen. 

Belangrijke maatschappelijke functie

Harm reduction vervult een essentiële maatschappelijke functie. Deze voorzieningen beperken niet alleen gezondheidsrisico’s voor mensen die gebruiken, maar versterken ook veiligheid, leefbaarheid en sociale rust. Ze bieden laagdrempelige ondersteuning, verbeteren het contact tussen gebruikers en zorgverleners en helpen overlast in de omgeving te verminderen. 

Met gerichte investeringen in kwaliteit, samenwerking en kennisdeling kan deze infrastructuur van harm‑reductionvoorzieningen ook in de toekomst een stabiele en effectieve pijler blijven binnen het Nederlandse drugsbeleid.