Herstelondersteunend werken op de High en Intensive Care
Herstelondersteunend werken op de High en Intensive Care (HIC)
“Herstelondersteunend werken op de HIC is een proces van (samen) vallen, opstaan en doorontwikkelen. In de afgelopen maanden zijn drie publicaties verschenen die daar aandacht aan besteden en, naar mijns inziens, een mooie aanvulling zijn op elkaar” – Dr. Yolanda Nijssen.
Dr. Yolanda Nijssen is senior onderzoeker bij de Parnassia Groep en heeft haar blik geworpen op een onderzoek dat haar persoonlijk aanspreekt. Ze is haar loopbaan gestart als verpleegkundige, waarvan 10 jaar op de gesloten opnameafdeling van de afdeling Psychiatrie van het Amsterdam UMC. Na afronding van haar proefschrift over kwaliteit van zorg op gesloten opnameafdelingen in 2000, is zij gaan werken als praktijkgericht onderzoeker. Sinds 2022 is dr. Nijssen ook bijzonder lector Herstelgericht werken bij Ernstige Psychische Aandoeningen bij de Hogeschool van Amsterdam.
Herstelondersteunende zorg in de breedte
In het geheel herziene werkboek HIC (Voskes e.a., 2026) wordt de 'Hoe-vraag' van herstelondersteunende zorg (HOZ) op de HIC nader uitgewerkt, of zoals psychiater Tom van Mierlo de vraag in het voorwoord introduceert: 'Hoe blijf je tijdens een psychiatrische crisis de mens zien achter het psychiatrisch ziektebeeld, hoe houd je de focus op het gezonde deel van de cliënt met respect voor het psychiatrische beeld?' Het wetenschappelijk onderbouwde Safewards-model wordt in het werkboek aangedragen dat als doel heeft om spanningen, conflicten en agressie op de afdeling te verminderen. Onderdeel van het Safewards-model zijn tien interventies waarmee de sfeer op de afdeling en de relatie tussen zorgprofessionals en cliënten kan worden verbeterd en die moeten leiden tot minder escalaties en dwangtoepassingen. Voorbeelden van interventies zijn 'Bemoedigende woorden', 'Verbale de-escalatietechnieken', 'Wederzijdse steun-bijeenkomsten' en 'Hoopvolle ontslagboodschappen'.
Het proefschrift van dr. Pien Leendertse (mei 2026), in het bijzonder de artikelen gericht op Soteria - een opnamevoorziening voor jonge mensen met een acute vroege psychose - voegt daar inspirerende bevindingen aan toe. In het bijzonder de aandacht voor persoonlijk herstel. Herstel wordt over het algemeen opgevat als een concept met meerdere domeinen: klinisch, functioneel, sociaal/maatschappelijk én persoonlijk herstel. In de praktijk ligt er tijdens de behandeling op een High en Intensive Care veel nadruk op klinisch herstel in de vorm van symptoomreductie: het gericht verminderen van concrete klachten of symptomen. Echter blijkt uit de wetenschappelijke literatuur dat cliënten bij symptoomreductie niet automatisch verbetering ervaren op het gebied van persoonlijk herstel.
Erkenning en verbondenheid creëren
Bij persoonlijk herstel gaat het om ontwikkelen of hervinden van identiteit, hoop, betekenis en grip op het eigen leven. Verbetering op het gebied van persoonlijk herstel vereist gerichte aandacht, zo is het pleidooi in het proefschrift van Pien Leendertse. Binnen Soteria huizen ligt de nadruk op het bieden van een kalmerende, normaliserende setting als basis voor herstel. Uitgangspunt is dat er ruimte ontstaat om weer grip te krijgen op gedachten en gevoelens wanneer spanningen vanuit de omgeving wegvallen en normaliserend gedrag en interactie met anderen wordt voorgeleefd. Naast het belang van gezamenlijke alledaagse activiteiten (samen koken, eten, bewegen) kwamen uit de interviews (proefschrift Pien Leendertse) met cliënten die bij Soteria Nederland waren opgenomen de volgende thema's naar voren: Het ervaren van gelijkwaardigheid en verbondenheid met zowel medepatiënten als hulpverleners, de ruimte voor positiviteit en optimisme, én het gezamenlijk ontwikkelen van een gedeeld begrip van de psychose of de erkenning van uiteenlopende visies op de betekenis van psychose.
Herstelondersteuning als grondhouding
Het proefschrift sluit goed aan bij de herziene zorgstandaard Herstelondersteuning. Daarin wordt omschreven dat herstelondersteuning geen afzonderlijke methode of interventie is, maar een grondhouding, een manier van denken, kijken en samenwerken die doorwerkt in alle fasen van zorg. Herstelondersteunend werken vraagt om balanceren tussen interveniëren, ruimte laten en soms tijdelijk overnemen, steeds in dialoog met de cliënt en waar gewenst en mogelijk met naasten. De professionele kennis en kunde krijgt pas waarde in dialoog met de geleefde ervaring van de cliënt: de ervaringskennis, 'de eigen kennis over wat helpt of belemmert, wat betekenis heeft en waar grenzen en mogelijkheden liggen'. In de bijbehorende werkkaart is voor professionals uitgewerkt hoe je gezamenlijke afweging en afstemming kan doen, hoe je kan reflecteren en samen onderzoeken, juist ook bij spanning en dilemma's (Akwa GGZ, zorgstandaard HOZ 2026).
Herstelondersteunend werken vraagt relationeel vakmanschap
Bij HOZ op de HIC gaat het niet alleen om ondersteuning van klinisch herstel in de vorm van symptoomreductie, maar ook om gerichte aandacht voor persoonlijk herstel. Herstel krijgt richting door middel van dialoog, in het dagelijks leven en in relatie tot anderen. Herstelondersteunend werken vraagt van zorgprofessionals 'relationeel vakmanschap' om de dialoog te kunnen faciliteren en veiligheid te creëren. Dit is verre van eenvoudig; nabijheid bieden aan mensen in crisis met wellicht een ander begrip van de werkelijkheid dan jijzelf; Hoe je aansluit, zonder over te nemen of jouw versie van de werkelijkheid te forceren; En hoe je iemand helpt om de eigen kracht en regie in het dagelijks leven te hervinden. Ik houd graag een pleidooi om HIC-medewerkers hier (nog) meer opleidings- en trainingsmogelijkheden voor te bieden.
