Het IJslandse preventiemodel

Het IJslandse model bracht het alcohol-, tabak- en drugsgebruik onder jongeren in IJsland sterk terug. Het Trimbos-instituut en het NJi maken dit preventiemodel bruikbaar voor Nederlandse gemeenten.

Inspiratie voor alcohol-, tabak- en drugspreventie uit IJsland

IJslandse jongeren waren 20 jaar geleden nog de grootverbruikers van Europa wat betreft drank, sigaretten en drugs. Nu gebruiken zij het minst van alle jongeren in Europa.

Wat hebben ze in IJsland gedaan? En vooral: wat kunnen Nederlandse gemeenten daarvan leren? Zes gemeenten gaan helpen die vraag te beantwoorden. Zij verkennen, samen met het Trimbos-instituut en het Nederlands Jeugdinstituut (NJi), hoe Nederlandse gemeenten de IJslandse aanpak succesvol kunnen gebruiken.

Inspiratiemiddagen

Werkt u als beleidsmaker of preventiewerker? En wilt u weten hoe en waarom het IJslandse preventiemodel werkt? We organiseren regelmatig inspiratiebijeenkomsten om kennis en ervaring te delen.

De presentatie van de laatste bijeenkomst op 25 september 2018 is beschikbaar als pdf.

Via onze nieuwsbrief laten we u weten wanneer de inspiratiedagen plaatsvinden.

Inschrijven

In samenwerking met:

Informatiepunt

Heeft u vragen? Stel ze aan het Informatiepunt IJslandse Model.

E-mail het informatiepunt

Pilot: Het IJslandse model in Nederland

Brede aandacht van landelijke media over het succes van het IJslandse model wekte in de zomer van 2017 de interesse van Nederlandse gemeenten en landelijke partijen. Om de aanpak verder te verkennen en te kijken of en hoe deze in Nederland ingevoerd kan worden, hebben het Trimbos-instituut en het NJi in samenwerking met ICSRA (Icelandic Centre for Social Research and Analysis) een beleidsvormend leertraject opgezet.

Samen met de gemeenten Amersfoort, Hardenberg, samenwerkingsverband Kempengemeenten (Bergeijk, Bladel, Eersel, Reusel-De Mierden), Súdwest-Fryslân, Texel en Urk wordt dit tussen 2018 en 2021 uitgevoerd.

Planning van de pilot

  • Verkennen in IJsland (medio 2018)
  • Data verzamelen (eind 2018)
  • In gesprek met lokale stakeholders (begin 2019)
  • Aan de slag met interventies en maatregelen (2019/2020)
  • Evaluatie (eind 2020 en begin 2021)

Volg de pilot

Volg de ervaringen van pilot-gemeenten op de voet. Schrijf u in voor onze nieuwsbrief over het IJslandse preventiemodel. Zo ontvangt u ook uitnodigingen voor de inspiratiedagen die we organiseren.

Wat is het IJslandse model?

Community-based preventie

IJsland heeft de laatste 20 jaar een community-based preventieaanpak gebruikt om het middelengebruik (alcohol, tabak en drugs) aan te pakken onder jongeren. Met succes! In 1998 was 42% van de IJslandse 15- en 16-jarigen in de laatste 30 dagen dronken geweest. In 2017 wasdit nog maar 5%. Voor roken en het gebruik van drugs realiseerden de IJslanders een vergelijkbare daling. Maar hoe hebben ze dit voor elkaar gekregen?   

Waarom jongeren drinken, roken en drugs gebruiken

De eerste stap die ze in IJsland hebben gezet, is nagaan hoe het komt dat jongeren wel of geen middelen gebruiken. Uit de wetenschappelijke literatuur hebben de IJslanders de belangrijkste omgevingsfactoren geselecteerd die het risico op middelengebruik verkleinen (beschermende factoren) en het risico vergroten (risicofactoren). Deze zijn grofweg op te delen in vier domeinen of omgevingen:

  • familie factoren
  • effect van de peer-groep (vrienden en leeftijdsgenoten)
  • school
  • vrijetijdsbesteding

Hieronder vallen factoren zoals emotionele support van ouders en deelname aan sportactiviteiten, die een beschermende werking kunnen hebben op het middelengebruik van jongeren.

Meten is weten

Om na te gaan hoe goed het gaat met de IJslandse jeugd, maken ze in IJsland gebruik van een jaarlijkse monitor. Op school worden alle leerlingen jaarlijks bevraagd door middel van een uitgebreide vragenlijst, waarin de belangrijkste risico- en beschermende factoren aan bod komen. De resultaten van deze monitor worden binnen twee tot drie maanden teruggekoppeld in rapporten op landelijk, gemeentelijk en schoolniveau aan diverse stakeholders.

Op basis van deze rapporten werken onderzoekers, beleidsmakers en mensen uit de praktijk samen om te bedenken op welke risico- en beschermende factoren ingezet moeten worden, welke interventies daarvoor geschikt zijn en welke stakeholders een rol kunnen spelen. Uit de praktijk worden bijvoorbeeld ouders, scholen en organisators van jeugdactiviteiten betrokken. Doordat de monitor jaarlijks wordt uitgevoerd, krijgen de stakeholders snel feedback en kunnen de preventie-activiteiten worden bijgesteld waar nodig. 

Geen vaststaand pakket maatregelen

Het IJslandse model bestaat niet uit een vast pakket interventies of campagnes. Lokaal wordt besproken wat de grootste problemen zijn en waar kansen liggen om deze aan te pakken. Om de participatie in sport en andere vrijetijdsactiviteiten te verhogen, hebben ze in IJsland bijvoorbeeld een vrijetijdspas ontwikkeld.

Jaarlijks krijgen alle jongeren in Reykjavik een bedrag van omgerekend circa 400 euro gestort, die ze kunnen gebruiken voor georganiseerde sportlessen en culturele activiteiten. Een andere interventie richt zicht juist op het versterken van de ouder-kind relatie. Ouders zetten op school hun handtekening onder een 'Ouderverdrag', waarin ze instemmen met twaalf geboden. Ouders beloven daarmee bijvoorbeeld dat ze tijd doorbrengen met hun kinderen, interesse tonen in het leven van hun kinderen en moeite doen om de vrienden van hun kinderen te leren kennen. 

Ondersteund door landelijke maatregelen

Naast deze community-based aanpak, waar interventies op lokaal niveau worden ingezet, heeft de landelijke overheid zich ook hard gemaakt voor evidence based maatregelen om middelengebruik onder jongeren terug te dringen. Zo is de leeftijd waarop jongeren tabak kunnen kopen verhoogd van 16 naar 18 jaar, en voor alcohol van 18 naar 20 jaar. Daarnaast is er een landelijke campagne geweest tegen roken. Waarschijnlijk zijn de goede resultaten die IJsland de laatste 20 jaar heeft geboekt toe te schrijven aan de combinatie van lokale en landelijke acties. 

Nu al aan de slag met het IJslands model?

We krijgen vaak de vraag van gemeenten en andere partijen wat zij al kunnen doen om aan de slag te gaan met het IJslandse model. Zolang de pilot naar de vertaling van het IJslandse model naar de Nederlandse situatie loopt, is die vraag niet volledig te beantwoorden. Natuurlijk delen we graag wat we wél al weten. 

Breng het gedrag van jongeren in beeld

Een belangrijk onderdeel van het IJslandse preventiemodel is dat goed in beeld wordt gebracht hoe het nu staat met de jongeren in een gemeente of op een school. Door goed te weten welke problematiek lokaal speelt, kan er ook lokaal actie worden ondernomen. IJsland gebruikt hiervoor een vragenlijst waarin diverse onderwerpen aan bod komen, zoals het middelengebruik (alcohol, tabak en drugs) van de jongeren, het welbevinden, de relatie met de ouders en de vrijetijdsbesteding.

Een belangrijke tip is dus: onderzoek welke informatie er al bekend is over de jongeren in de gemeente (of school/wijk). Dit kunnen bijvoorbeeld uitkomsten zijn van vragenlijsten over middelengebruik of andere thema's, of signalen die worden opgevangen in de samenleving. Misschien zijn er ook andere partijen die hierbij kunnen helpen, zoals de GGD, scholen, sportclubs, ouders, of andere organisaties die veel te maken hebben met jongeren.

Onderzoek bijvoorbeeld hoeveel van de jongeren uit de gemeente staan ingeschreven bij een sportclub of andere clubs of verenigingen waar jongeren hun vrije tijd besteden. Of bespreek met scholen welke problemen rondom middelengebruik zij tegenkomen bij hun leerlingen. 

Ga vervolgens op basis van de verzamelde gegevens het gesprek aan met lokale partijen. Betrek ook hierbij de GGD, sportclubs, scholen, verenigingen en ouders. Kijk bijvoorbeeld met sportclubs of jongeren daar gemakkelijk in aanraking komen met alcohol of roken. Of bespreek met ouders hoe goed ze op de hoogte zijn van het leven van hun kind. 

Beleidsadvies voor gemeenten

Het Trimbos-instituut adviseert gemeenten over hun alcohol-, rook- en drugsbeleid. De beleidsmedewerkers van het Trimbos-instituut zijn benieuwd naar uw vraagstukken en geven graag advies op maat.

Meer informatie

Contactpersoon

Jeroen de Greeff

Jeroen de Greeff

Neem contact op
+31 (0)30 - 2959(427)

Inschrijven voor Nieuwsbrief IJslandse Model