Hoe werken sociale teams?
Sinds een aantal jaar hebben gemeenten vanwege de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), de Participatiewet en de Jeugdwet extra taken op het terrein van zorg, werk en jeugdhulp.
Deze informatie is opgesteld door het
Expertisecentrum Alcohol
Heb je vragen?
Neem dan contact met ons op.
Blijf op de hoogte
Met de nieuwsbrief van het Expertisecentrum Alcohol:
Om aan deze taken te voldoen hebben de meeste gemeenten sociale teams ingericht. Najaar 2022 heeft 80% van de gemeenten één of meer sociale teams. Het aantal wijkteams per gemeente verschilt sterk en hangt samen met het aantal inwoners in de gemeente [1]. Ook verslavingspreventie valt in het takenpakket van de wijkteams, samen met andere professionals in het voorveld en in de specialistische zorg die daarvoor verantwoordelijk zijn [2].
De belangrijkste beleidsdoelstellingen van de sociale wijkteams zijn: passende zorg en ondersteuning bieden (maatwerk), integrale aanpak van multiproblematiek, en het vergroten van zelfredzaamheid van burgers.[1].
Organisatie en positionering van de sociale teams
Elke gemeente geeft een eigen invulling aan de organisatievorm van het sociale wijkteam. Movisie onderscheidt vier organisatiemodellen [1]:
- Breed integraal team voor alle hulpvragen van enkelvoudige tot meervoudige problematiek (29% van de gemeenten);
- Breed integraal team uitsluitend voor complexe of meervoudige hulpvragen (6% van de gemeenten);
- Domein of doelgroep specifieke teams (28% van de gemeenten); en
- Generalistische teams als voorpost voor de indicatiestelling (toegang) met daarachter één of meer domein specifieke teams waarnaar doorverwezen kan worden (28% van de gemeenten).
- Overige organisatievormen (8%)
In bijna alle gemeenten komt de organisatievorm van de sociale teams in de buurt van één van deze vier organisatiemodellen. Daarbij is de laatste jaren sprake van een afname van brede integrale teams en een toename van generalistische teams die als voorpost voor indicatiestelling functioneren. Vanuit deze teams kan worden doorverwezen naar gespecialiseerde teams.
Het merendeel van de gemeenten heeft de sociale teams in eigen beheer. De medewerkers zijn in dienst bij de gemeente en/of gedetacheerd vanuit hun moederorganisatie. Er is in 2022 een duidelijke stijging ten opzicht van 2019 in het aantal gemeenten dat het sociale team uitbesteedt aan één hoofdaanbieder (van 5% naar 14%) of één speciaal opgerichte rechtspersoon (van 9% naar 15%). Het komt steeds minder voor dat het sociale team wordt uitbesteed een meerdere aanbieders, waarbij medewerkers in dienst blijven bij de eigen organisatie (van 26% in 2019 naar 8% in 2022) [1].
Aansturing sociale teams door gemeenten
De gemeente maakt verschillende typen afspraken met de sociale teams over de werkzaamheden die zij verrichten. Het kan gaan om afspraken over input (hoeveelheid inzet, zoals personeel, tijd, kennis en materiaal), output (verrichte werkzaamheden of activiteiten, zoals het aantal huisbezoeken of doorverwijzingen) en outcome (behalen doelstellingen, maatschappelijke baten en veranderingen, zoals wachttijden en klanttevredenheid) [1].
Samenstelling van sociale teams
Volgens de laatste peiling van Movisie bestaat het merendeel van de medewerkers van het sociaal team uit algemeen maatschappelijk werkers, namelijk 63%. Daarnaast werken in bijna een derde van de teams schoolmaatschappelijk werkers (30%). In 38% van de teams zijn de teamleden afkomstig van welzijnsorganisaties en in nog eens 28% van het jeugdwelzijnswerk. In ruim een kwart van de teams (28%) zijn medewerkers van de Dienst Werk en Inkomen van de gemeente vertegenwoordigd.
De sociale teams werken met veel verschillende partijen samen. Samenwerkingsafspraken zijn er het vaakst met Veilig Thuis (92%) en huisartsenpraktijken (77%). Daarnaast staan de maatschappelijke opvang (64%), woningcorporaties (58%) en de GGD (58%) in de top 5 van organisaties waarmee samenwerkingsafspraken zijn. Ongeveer een derde van de teams heeft samenwerkingsafspraken met de verslavingszorg (30%) en iets minder dan de helft met de ggz (47%) [1].
Uitvoering van zorg door sociale teams
Het sociale team is in het algemeen direct toegankelijk en kan kortdurende ondersteuning en zorg aanbieden (basiszorg of eerstelijnszorg). Voor de uitvoering van specialistische zorg (tweedelijnszorg) schakelt het sociale team specialisten in van buitenaf, waarvoor een indicatie nodig is of een verwijzing van de huisarts. Hierbij kan het team zelf de regie houden of de casus volledig overdragen naar de specialistische aanbieder.
De gemeenten noemen vraagverheldering, het maken van een plan met de cliënt, signalering en preventie, casusregie en het bieden van kortdurende ondersteuning het vaakst als taak voor sociale teams. Er zijn ook taken waaraan sociale teams onvoldoende toekomen. Volgens de gemeenten (N=64) is dit het vaakst het geval bij het doorontwikkelen van individueel gericht aanbod naar collectieve voorzieningen (55%) en preventief werken/vroegsignalering (52%). ook het outreachend werken komt nog onvoldoende uit de verf; 48% geef aan daar onvoldoende aan toe te komen. De sociale teams pakken doorgaans wel alle genoemde taken op maar kunnen ze door krapte aan personeel soms minder intensief uitvoeren. Dikwijls wordt dan verwezen naar specialisten [1].
Beperkte aandacht voor preventie en vroegsignalering door sociale teams
De oorspronkelijke ambitie van veel gemeenten was om vanuit de sociale teams dichtbij, laagdrempelig en outreachend te werken. Maar tot nu toe komt uit iedere peiling die Movisie bij de sociale teams uitvoert [1] dat de teams onvoldoende toekomen aan preventief werken en vroegsignalering. Dit wordt door gemeenten als knelpunt gezien. Mogelijke verklaringen hiervoor zijn hoge werkdruk, hoge caseload, zwaarte van problematiek en lange wachtlijsten, zowel bij de sociale teams als bij de tweedelijnszorg. De conclusie van een inventarisatie van een aantal evaluatierapporten over het functioneren van sociale teams was eveneens dat meer inzet op preventie nodig is [3]. Veel van de rapportages bevelen aan om de taakopdracht voor sociale teams aan te scherpen richting preventie. Daartoe is versteviging van de samenwerking met het voorveld (de sociale basisinfrastructuur) nodig en beter gebruik van expertise van specialisten, dat wil zeggen de ketenpartners zoals de verslavingszorg. Dat zal het mogelijk maken om meer in te zetten op vroegsignalering en lichte (vroegtijdige) interventie.
