Situatie vóór stofgroepenverbod: Designerdrugs gemakkelijk verkrijgbaar en vooral 3-MMC-gebruik

Op 1 juli 2025 trad in Nederland het zogeheten stofgroepenverbod in werking. In totaal werden drie stofgroepen designerdrugs afgeleid van eenzelfde chemische basisstructuur onder de Opiumwet gebracht. In opdracht van het ministerie van VWS hebben onderzoekers van het Trimbos-instituut gekeken hoe de markt van deze designerdrugs, ook wel nieuwe psychoactieve stoffen (NPS) genoemd, er in 2024 uitzag vóórdat het stofgroepenverbod inging. In 2026 wordt vervolgonderzoek uitgevoerd om de situatie na de nieuwe wetgeving in beeld te brengen.

Welke stoffen waren er in 2024 beschikbaar en op welke manier waren ze te verkrijgen? Welke stoffen werden door mensen die NPS gebruiken het meest gebruikt, en hoe keken zij aan tegen de risico’s van deze stoffen? Om hier inzicht in te krijgen, zijn verschillende deelonderzoeken uitgevoerd.

Er zijn vragenlijsten afgenomen en er is marktonderzoek gedaan door het aanbod van geselecteerde webshops die NPS verkopen te volgen. Ook is er gekeken welke NPS op drugsfora werden besproken. Verder zijn er zijn chemische analyses gedaan voor de NPS die werden ingeleverd bij de testservices van het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS). In een afzonderlijk onderzoek naar de aanwezigheid van drugsresten in gebruikte spuiten in Amsterdam in 2024 is ook specifiek gekeken naar de aanwezigheid van NPS.

Respondenten: Cathinonen zoals 3-MMC het meest gebruikt

Uit het vragenlijstonderzoek beek dat van alle NPS vooral stoffen uit de groep cathinonen¹Stoffen die chemisch verwant zijn aan cathinon, één van de actieve stoffen in de plant qat, zoals 3-MMC, werden gebruikt. Vier op de vijf respondenten die meededen aan het vragenlijstonderzoek gaven aan stoffen uit deze groep te hebben gebruikt in het afgelopen jaar. De respondenten bestonden uit mensen die vaker NPS gebruikten.

Ongeveer de helft van de respondenten gebruikte in het afgelopen jaar twee of drie verschillende NPS, terwijl bijna één op de vijf zelfs zes of meer varianten probeerde.
Opvallend was dat een relatief grote groep maandelijks NPS gebruikte, met name stoffen uit de groep arylcyclohexylaminen ²Stoffen die een chemische structuur hebben die bestaat uit een cyclohexylamine met een arylgroep(zoals deschloorketamine), en uit de groep cathinonen. Het gebruik van NPS vond vooral plaats in huiselijke setting of op feesten.

Respondenten zijn zich bewust van de risico’s van NPS

Hoewel veel respondenten de door hun gewenste effecten ervoeren, meldden zij ook ongewenste effecten. Zo gaf driekwart van de respondenten aan bij cathinonen een sterke drang tot herhaald gebruik (‘craving’) te ervaren.

Daarnaast dacht ruim vier op de tien respondenten dat NPS even schadelijk zijn als traditionele illegale drugs, terwijl bijna één derde NPS zelfs schadelijker inschatte. Deze bewustheid van risico’s weerhield gebruikers echter niet van het gebruik ervan.

Meerderheid respondenten was op de hoogte van nieuwe wetgeving

Bijna drie op de vier respondenten was op de hoogte van het toen nog aanstaande stofgroepenverbod. Veel gebruikers verwachtten echter niet dat hun gedrag hierdoor niet zal veranderen. Of dit echt zo is, moet blijken uit het vervolgonderzoek dat in 2026 wordt uitgevoerd.

NPS waren makkelijk verkrijgbaar

Uit het vragenlijstonderzoek bleek verder dat de NPS-markt in die tijd erg toegankelijk was. Zo vond de meerderheid van de respondenten het vóór het stofgroepenverbod eenvoudig om aan NPS te komen, ook als ze al verboden waren. Illegale NPS werden vaak via vrienden of kennissen verkregen of gekocht. Toen nog legale varianten werden meestal online besteld en per post geleverd.

NPS-markt: Divers online aanbod en actieve marketing

Uit een ander deelonderzoek dat zich richtte op de NPS-markt in 2024 bleek dat in december 2024 drie van de vier gemonitorde webshops online waren en een uitgebreid aanbod van NPS hadden. Eén daarvan is verder onderzocht. Deze webshop had 94 verschillende NPS in het assortiment, met name fenylethylaminen (19)³Stoffen die wat betreft structuur en werking lijken op MDMA (ecstasy) en amfetamine, cathinonen (18) en arylcyclohexylaminen (18). Van deze 94 stoffen vallen er inmiddels 41 nu onder het huidige stofgroepenverbod.

Het aanbod van NPS op de gemonitorde webshops ging gepaard met actieve marketingstrategieën. Aanbieders maakten gebruik van kortingsacties, bundelaanbiedingen, nieuwsbrieven en het meeleveren van gratis samples. Alle gemonitorde webshops pasten strategieën toe die bezoekers konden aanzetten tot het gebruik van meerdere of andere NPS, wat mogelijk drempelverlagend werkte.

Drugstestservice: Cathinonen overheersen de NPS-markt

Ook is gekeken naar de NPS die in 2024 werden ingeleverd bij de testservices van het DIMS. 3-MMC was daarbij de meest ingeleverde NPS. Andere cathinonen zag het DIMS veel minder vaak, en van andere stofgroepen – zoals fenylethylaminen, synthetische cannabinoïden⁴Stoffen die een soortgelijke werking hebben als THC en arylcyclohexylaminen – werd nog minder tot zelfs niets ingeleverd. Op de gemonitorde drugsfora voerden online discussies over cathinonen eveneens de boventoon.

Onder het stofgroepenverbod vallen ook de fentanyl-achtigen⁵Stoffen met een sterk verdovende pijnstillende werking die niet als medicijn zijn geregistreerd. Deze werden in 2024 helemaal niet ingeleverd bij het DIMS.  Ook in het onderzoek naar de aanwezigheid van drugsresten in gebruikte spuiten in Amsterdam in 2024 werden geen fentanyl-achtigen aangetroffen. Wat betreft NPS werden er in de gebruikte spuiten alleen cathinonen  (3%) gevonden.

Grote verschillen in prijs en samenstelling van 3-MMC en 2-MMC

Sinds het verbod op 3-MMC in oktober 2021 is deze stof alleen maar via illegale kanalen verkrijgbaar, maar webshops boden tot 1 juli 2025 nog legale alternatieven aan zoals 2-MMC. Chemische analyses toonden aan dat minder dan 10% van de als 3-MMC ingeleverde samples daadwerkelijk 3-MMC bevatte; in de meeste gevallen ging het om 2-MMC.

Tegelijkertijd was het in 2024 nog legale 2-MMC breed beschikbaar via webshops en aanzienlijk goedkoper, met een gemiddelde prijs van €8 per gram tegenover ongeveer €18 per gram voor 3-MMC. Ondanks deze beschikbaarheid werd 2-MMC veel minder vaak ingeleverd. Na analyse bleek, in tegenstelling tot 3-MMC, iets meer dan driekwart van de ingeleverde 2-MMC samples daadwerkelijk 2-MMC bevatte.

Meer lezen?

• https://www.trimbos.nl/kennisbank/tri-41-025-aangetroffen-drugs-en-nieuwe-psychoactieve-stoffen-nps/
• https://www.trimbos.nl/kennisbank/tri-41-024-vraag-en-aanbod-een-verkenning-van-de-markt-van-nieuwe-psychoactieve-stoffen-nps-in-nederland-voor-het-stofgroepenverbod/
• https://www.trimbos.nl/kennisbank/tri-41-022-een-verkenning-naar-het-gebruik-van-nieuwe-psychoactieve-stoffen-nps-in-nederland-voor-het-stofgroepenverbod/

Voetnoten

• 1
  Stoffen die chemisch verwant zijn aan cathinon, één van de actieve stoffen in de plant qat
• 2
  Stoffen die een chemische structuur hebben die bestaat uit een cyclohexylamine met een arylgroep
• 3
  Stoffen die wat betreft structuur en werking lijken op MDMA (ecstasy) en amfetamine
• 4
  Stoffen die een soortgelijke werking hebben als THC
• 5
  Stoffen met een sterk verdovende pijnstillende werking die niet als medicijn zijn geregistreerd