Na twaalf jaar is het ggz-systeem hervormd in Moldavië

De hervorming werd geleid door lokale partners, het Moldavische Ministerie van Volksgezondheid en ondersteund door het MENSANA-project, dat van 2014 tot 2026 werd gefinancierd door de Swiss Agency for Development and Cooperation (SDC).
Het Trimbos-instituut trad daarbij op als kartrekker, samen met Luzerner Psychiatrie (Zwitserland), de Romanian League for Mental Health en partners in Moldavië.

Van institutionele zorg naar ondersteuning in de gemeenschap

Bij de start van de hervorming waren er nauwelijks ambulante voorzieningen voor begeleiding of behandeling thuis of in de eigen leefomgeving. Om hier verandering in te brengen, ontwikkelde het Ministerie van Volksgezondheid samen met nationale en internationale partners een model voor ambulante netwerkzorg. Hierin werken multidisciplinaire teams samen met de eerstelijnszorg, ziekenhuizen en professionals die mensen thuis bezoeken en die ondersteuning bieden in hun eigen leefomgeving.
De eerste centra werden in 2015 opgericht in Cahul, Soroca, Cimișlia en Orhei. Op basis van de ervaringen in deze pilotregio’s werd het model stapsgewijs uitgebreid naar de rest van het land. Het aantal huisbezoeken door de teams groeide van vrijwel nul in 2015 naar meer dan twaalfduizend in 2018. Tegelijkertijd nam het aantal verwijzingen naar psychiatrische instellingen in de pilotregio’s met twintig tot vijftig procent af.
Een nieuw beleid en scholingsaanbod
Een belangrijk doel van de hervorming was dat de veranderingen structureel werden doorgevoerd in het Moldavische gezondheidsstelsel. In 2024 is de Wet op de Geestelijke Gezondheid en Welzijn aangenomen. Hierdoor is ambulante geestelijke gezondheidszorg gewaarborgd in nationaal beleid. Daarnaast zijn nieuwe curricula, trainingen en nascholingsprogramma’s ontwikkelend voor professionals in de gezondheidszorg en het sociaal domein, zodat expertise aanwezig blijft binnen de Moldavische geestelijke gezondheidszorg.

Minder stigma en meer betrokkenheid in de gemeenschap

Naast de hervorming van de zorgstructuur richtte het project zich op het verminderen van het stigma rondom psychische problemen. Zo werden trainingen georganiseerd voor verschillende beroepsgroepen zoals huisartsen, politieagenten, leraren en medewerkers van spoedeisende hulpdiensten. Ongeveer 450 leraren en schoolpsychologen werden getraind in het vroegsignaleren van mentale problemen bij kinderen en jongeren. Ook werden publiekscampagnes en bewustwordingsactiviteiten ingezet om kennis over mentale gezondheid te vergroten en mentale gezondheid bespreekbaar te maken in de samenleving.

Ervaringsdeskundigheid krijgt een plek in de zorg

Een van de meest zichtbare veranderingen van de afgelopen jaren is de opkomst van ervaringsdeskundigheid binnen de Moldavische geestelijke gezondheidszorg. In 2018 werd het concept voor het eerst geïntroduceerd. De verdere ontwikkeling had tijd nodig vanwege culturele en professionele weerstand, maar tijdens het project ontstond steeds meer ruimte voor de inzet van mensen met eigen ervaring met psychische ontwrichting en herstel. Er vonden uitwisselingen plaats met onder meer Enik Herstelacademie in Utrecht. Hier maakte beleidsmakers, professionals en ervaringsdeskundigen uit Moldavië kennis met herstelondersteunende zorg en peer support. Tegenwoordig zijn ervaringsdeskundigen actief in cliëntenraden, geven zij feedback op dienstverlening en vervullen zij ondersteunende rollen binnen verschillende centra.

Een hervorming die op eigen benen staat

Volgens Guido Beltrani, directeur van het Zwitserse Samenwerkingskantoor in Moldavië, ligt de grootste prestatie in de duurzame inbedding van de hervorming: “Ik heb in tientallen jaren ontwikkelingssamenwerking gezien dat projecten succesvol zijn, maar uiteindelijk niet worden opgenomen in het systeem van het land zelf. Hier is het nieuwe model volledig geïntegreerd in het nationale gezondheidsstelsel en gefinancierd via nationale financieringsmechanismen.”

Prof. dr. Laura Shields-Zeeman, afdelingshoofd Mentale Gezondheid en Preventie bij het Trimbos-instituut, benadrukt ook het nationale eigenaarschap van de hervorming:
“Deze hervorming is niet door internationale partners uitgevoerd, maar door Moldavië zelf. Wij hebben de afgelopen twaalf jaar expertise, begeleiding en internationale ervaringen mogen inbrengen, terwijl het Ministerie van Volksgezondheid, professionals en ervaringsdeskundigen de veranderingen hebben vormgegeven en doorgevoerd. Dat het model nu onderdeel is van het nationale gezondheidsstelsel maakt de resultaten duurzaam.”

Internationale betekenis

De ervaringen uit Moldavië worden inmiddels gedeeld met andere landen die werken aan de versterking van ggz-systeem. Het Trimbos-instituut heeft vergelijkbare projecten toegepast in onder meer Kroatië, Noord-Macedonië, Bulgarije, Roemenië, Montenegro en op Sint Maarten. Het MENSANA-project werd vanaf de start ontwikkeld onder leiding van dr. lonela Petrea en later door prof. dr. Laura Shields-Zeeman, samen met teams van Trimbos, Luzerner Psychiatrie, de Romanian League for Mental Health en Trimbos Moldova. Daarnaast leverden twaalf jaar lang verschillende Nederlandse organisaties en experts inhoudelijke bijdragen aan opleidingen, herstelondersteuning, onderzoek, kwaliteitsontwikkeling en kennisuitwisseling, waaronder GGZ Noord-Holland-Noord, GGZ Altrecht, het Nivel, Enik Herstelacademie, Martijn Kole, Harry Gras, dr. Ilaria Mosca, Heine van Wieren, Rokus Loopik, prof. dr. Ralph Kupka, prof. dr. Cees Kan en Anita Hübner. Door langdurige samenwerking en verantwoordelijkheid op te pakken en door het structureel doorvoeren van hervormingen in beleid en onderwijs, is het ggz-systeem in Moldavië blijvend veranderd, ook nadat het project tot een einde is gekomen.