Accijns: onmisbaar in de strijd voor een rookvrije generatie

Tabaksaccijns is een krachtige maatregel om Nederlanders gezonder te maken: substantiële prijsverhogingen van tabaksproducten behoren tot de meest effectieve interventies om het aantal rokers terug te dringen. Een prijsstijging van tien procent in welvarende landen gemiddeld leidt tot ongeveer vier procent minder vraag naar tabak. Hogere prijzen zorgen er namelijk voor dat minder mensen gaan roken, meer mensen stoppen en bestaande rokers minder gaan gebruiken.  

Illegale handel en smokkel verdienen serieuze aandacht, maar vormen geen reden om af te zien van effectieve accijnsverhogingen. De oplossing ligt in een combinatie van stevige handhaving, internationale samenwerking, betere controle op illegale handel en verdere Europese afstemming van accijnzen. Juist door deze maatregelen te combineren kan de overheid roken verder terugdringen door accijnsverhogingen.

Bescherm jongeren tegen een nicotineverslaving 

De belangrijkste reden om vast te houden aan een stevig accijnsbeleid is de bescherming van jongeren. Jongeren zijn gevoeliger voor prijsstijgingen dan volwassenen. Omdat zij minder te besteden hebben, voelen zij een prijsverhoging direct in hun portemonnee. Onderzoek laat zien dat jongeren door hogere prijzen minder experimenteren met tabak, minder intensief gaan roken en vaker een stoppoging te doen. Daarmee speelt accijns een cruciale rol in het voorkomen van nicotineverslaving op jonge leeftijd. Dat is belangrijk, want vrijwel alle rokers beginnen met roken voordat zij volwassen zijn. Als Nederland de ambitie van een rookvrije generatie serieus neemt, moet men accijns blijven verhogen.

Zo zet je tabaksaccijns effectief in 

Niet iedere accijnsverhoging heeft hetzelfde effect. Uit de internationale literatuur en Nederlandse analyses komen vier duidelijke lessen naar voren. 

1. Een eenmalige verhoging is niet genoeg. Om te voorkomen dat tabak na verloop van tijd weer betaalbaarder wordt, moeten accijnzen regelmatig worden verhoogd. Een automatische jaarlijkse aanpassing biedt daarbij de meeste zekerheid.  
2. Het gaat niet alleen om de prijs, maar om de betaalbaarheid. Als inkomens stijgen en prijzen niet meestijgen, wordt roken relatief goedkoper. Daarom moeten accijnsverhogingen altijd boven op de inflatie komen. Alleen dan neemt de betaalbaarheid daadwerkelijk af.  
3. Grote prijsstappen hebben meer effect dan kleine verhogingen. Ze trekken de aandacht, geven een duidelijk signaal af en vergroten de kans dat mensen minderen of stoppen met roken. Internationale ervaringen laten zien dat stevige verhogingen sneller leiden tot gezondheidswinst.  
4. Mensen die roken moeten niet zomaar kunnen uitwijken naar goedkopere alternatieven. Daarom is het belangrijk dat prijsverschillen tussen sigaretten, shag en andere nicotineproducten beperkt blijven. Anders verschuift het gebruik in plaats van dat het afneemt.  

Wees niet te bang voor grensverkoop en illegale handel 

Tegenstanders van accijnsverhogingen wijzen vaak op grensverkoop en illegale handel. Het klopt dat een deel van de rokers reageert op hogere prijzen door tabak in het buitenland te kopen of op zoek te gaan naar goedkopere alternatieven. Die groep mensen is groter geworden door recente accijnsverhogingen. De tabaksindustrie speelt hier een belangrijke rol in en vergroot dit effect via de media uit. 

Zeker in een klein land als Nederland met meerdere buurlanden moeten we onze ogen hier niet voor sluiten. Gelukkig wordt er in Europees verband gewerkt aan het gelijktrekken van de tabaksprijzen binnen de Europese Unie. De Duitse regering heeft plannen aangekondigd om de tabaksaccijns de komende jaren stapsgewijs te verhogen, waardoor sigaretten dit jaar al duurder kunnen worden. De eerste grote verhoging zou al dit jaar kunnen ingaan, gevolgd door verdere verhogingen vanaf 2027. Hierdoor kan de prijs van een pakje sigaretten in Duitsland in korte tijd met ongeveer 20 procent stijgen. De aanwezigheid van grensverkoop is daarom geen blijvend argument tegen accijnsverhogingen, maar een reden om accijnsbeleid beter af te stemmen met andere Europese landen.  

En wat illegale handel betreft: het is goed dat onze regering steeds meer prioriteit geeft bij de bestrijding van georganiseerde tabakssmokkel en smokkel van vapes en illegale productie. De douane, FIOD, NVWA en politie werken hierbij steeds beter samen. Nederland kan tegelijkertijd hoge accijnzen hebben én illegale handel succesvol bestrijden, mits er voldoende geïnvesteerd wordt in toezicht en handhaving.

Tijd voor accijns op vapes 

In Nederland zijn veel vapes nog relatief goedkoop vergeleken met traditionele tabaksproducten. Dat maakt ze aantrekkelijk voor jongeren en jongvolwassenen. We zien dat andere landen daarom steeds vaker óók accijns heffen op e-sigaretten en vapeproducten. De Wereldgezondheidsorganisatie wijst erop dat de vraag naar vapes waarschijnlijk zelfs prijsgevoeliger is dan die naar sigaretten. Dat betekent dat een accijns op vapes een effectief instrument kan zijn om gebruik onder jongeren te ontmoedigen. Een belangrijke voorwaarde hiervoor is dat er voldoende aandacht is voor bestrijding van illegale handel.

Accijns moet onderdeel zijn van breder beleid 

Accijns alleen lost het rookprobleem niet op. Het grootste effect ontstaat wanneer prijsmaatregelen worden gecombineerd met rookvrije omgevingen, productregulering, publiekscampagnes en toegankelijke stoppen-met-rokenzorg. Vooral voor mensen met een lager inkomen is goede ondersteuning belangrijk.  

Maar zonder stevige accijnzen ontbreekt één van de krachtigste bouwstenen van het tabaksbeleid. Wie de doelen voor 2040 wil halen, moet ervoor zorgen dat roken én vapen jaar na jaar minder betaalbaar worden. Voor jongeren die nog niet begonnen zijn, voor volwassenen die willen stoppen en voor de gezondheid van Nederland als geheel blijft accijns daarom een onmisbaar instrument.  

Meer informatie? Bekijk de factsheet ‘Effecten van accijns en prijs op het gebruik van tabaksproducten’