Harm reduction voorzieningen

De coronacrisis kan grote gevolgen hebben voor gebruikers van drugs die extra kwetsbaar zijn en zorg nodig hebben. Een snelle inventarisatie moet eraan bijdragen dat de zorg voor deze groep op peil blijft.

Impact op voorzieningen drugsgebruikers

Naar aanleiding van signalen dat de zorg voor kwetsbare drugsgebruikers in de knel dreigde te raken, is in de periode 17 maart – 2 april 2020 een snelle inventarisatie gemaakt van coronagerelateerde maatregelen in met name gebruiksruimtes, de methadon- en heroïneverstrekking, laagdrempelige voorzieningen en opvanglocaties. Doel is om zicht te krijgen op de mogelijke gevolgen van de coronacrisis voor met name groepen drugsgebruikers die extra kwetsbaar zijn en extra zorg nodig hebben.

De inventarisatie wordt gecoördineerd vanuit het Harm Reduction Netwerk (HRN) van het Trimbos-instituut samen met de veldwerkers van Stichting Mainline en Belangenvereniging Druggebruikers MDHG. Iedere 2 weken vindt een update plaats.

De informatie is afkomstig van medewerkers van verschillende voorzieningen en contactpersonen van het Harm Reduction Netwerk uit het hele land, veldwerkers van Stichting Mainline en van belangenbehartigers uit verschillende grote steden. Ook hebben medewerkers van Straatkranten en van Straatadvocaten in enkele steden informatie aangeleverd. Ten slotte zijn ook enkele personen die gebruik maken van harm reduction voorzieningen, bevraagd over de maatregelen.

Veranderingen bij voorzieningen

De inventarisatie [PDF] laat zien dat de voorzieningen (gebruiksruimtes, methadon- en heroïneverstrekking, en inloopcentra) vooralsnog blijven functioneren, maar dat de verscherpte hygiëneregels en het principe van ‘sociale distantie’ hebben geleid tot een aantal essentiële aanpassingen in de dagelijkse praktijk bij alle deelnemende voorzieningen.

Gebruikers hebben over het algemeen begrip voor de aanpassingen en lijken zich vooralsnog goed aan de maatregelen te houden voor zover dat mogelijk is. Uitdagingen liggen onder andere in de laagdrempelige voorzieningen/inloopcentra en (nacht)opvang, waar veel mensen dicht op elkaar verblijven en in het wegvallen van dagbestedingsprojecten.

Knelpunten en good practices

Na het in kaart brengen van ingevoerde maatregelen ter voorkoming van verdere verspreiding van het coronavirus, heeft het Harm Reduction Netwerk van het Trimbos-instituut, samen met Mainline en de MDHG zich in april gericht op het inventariseren van knelpunten in de uitvoering ervan. Waar loopt men tegenaan, maar ook: Hoe lost men dit op of hoe zou dit opgelost kunnen worden?

De oplossingen zitten ‘m vaak in tijdelijke, vaak creatieve aanpassingen van regels: als niet kan wat moet, dan moet wat wel kan. Voorbeelden hiervan zijn beeldbellen tussen cliënt en behandelaar in plaats van face-to-face contacten of een tijdelijke verruiming van de regels in laagdrempelige voorzieningen.

bekijk het overzicht van knelpunten en suggesties ter verbetering (pdf)

Situatie in Europa

Uit de Trendspotter rapportage van het EMCDDA (verschenen op 13 mei 2020) blijkt dat de nationale coronamaatregelen in de meeste EU lidstaten hebben geleid tot een daling in de toegankelijkheid van harm reduction voorzieningen en zorg voor drugsgebruikers. In sommige landen of regio’s is de zorg stopgezet of zijn instellingen tijdelijk gesloten, omdat deze niet in staat waren de vereiste nationale veiligheidsmaatregelen te implementeren. Voorbeelden zijn inloopcentra en laagdrempelige voorzieningen in bepaalde delen van Frankrijk en Italië, en drugsgebruiksruimten in Noorwegen en enkele Duitse steden. 

Ook een tekort een geschoold personeel kan een rol spelen, bijvoorbeeld vanwege (zelf) quarantaine, zorg voor kinderen thuis, ‘wisseldiensten’ (gedeeltelijke staf), en zorgmedewerkers van harm reduction voorzieningen die worden ingezet in ziekenhuizen. Andere uitdagingen zijn een tekort aan bescherming- en ontsmettingsmateriaal (zeep, mondkapjes) en problemen om ‘telecare’ voorzieningen te gebruiken. 

Verder was er een opvallende daling van meer dan 50% in de hulpvraag voor drugsproblemen in vier landen (Bulgarije, Italië, Portugal en Lithouwen) in het eerste kwartaal van 2020. Met name het aantal nieuwe en reeds in behandeling zijnde opiaatcliënten nam af. Anderzijds leek in de beginfase van de coronacrisis in een aantal landen (Tsjechië, Frankrijk, Italië en Luxenburg) eerder sprake te zijn van een stijging van het aantal opiaatverslaafden dat zich meldde voor opiaat-substitutiebehandeling (zoals methadonverstrekking). Dat komt mogelijk door een tekort aan heroïne op de illegale drugsmarkt en/of door sluiting van bepaalde diensten, waardoor een toename bij de overblijvende voorzieningen ontstond. Ook in Nederland zagen we deze trend (tijdelijk) op lokaal niveau.

Stichting Mainline: voor best practices in Amsterdam

Correlation: European Harm Reduction Network, biedt algemene informatie over Covid-19 en PWUD & Harm Reduction en een overzicht van verschillende relevante richtlijnen, protocollen en good practices; verklaringen en position papers om kwetsbare groepen te beschermen en trainingen, seminars en podcasts.

Ministerie van VWS:
Richtlijn voor opvang van dak- en thuislozen tijdens coronacrisis vastgesteld

Richtlijn van VWS ism Valente, VNG en COMO over organisatie van de opvang van dak- en thuisloze mensen tijdens de coronacrisis. Bedoeld voor gemeenten en opvangorganisaties met als doel zo goed mogelijk opvangen van dak- en thuisloze mensen, en tegelijkertijd het risico op besmetting zo klein mogelijk houden.

Coronavirus en de verslavingszorg
De VVGN (de Vereniging voor Verslavingsgeneeskunde Nederland) heeft een eigen specifieke richtlijn GGZ en COVID-19 om de verdere verspreiding van het coronavirus (COVID-19) onder patiënten en zorgprofessionals in de ggz zoveel mogelijk te voorkomen: Richtlijn GGZ en COVID-19 versie 2 (pdf). In versie 3 zullen enkele specifiek onderdelen voor de verslavingszorg meegenomen worden. 

Health Protection Surveillance Centre (HPSC) Ireland
HPSC heeft een algemene richtlijn (pdf) opgesteld over hoe er in het kader van het nieuwe coronavirus met kwetsbare groepen, zoals dak- en thuislozen en vluchtelingen, moet worden omgegaan.
Op de site van het eveneens Ierse Drug and Alcohol Information Support is een advies gepubliceerd over harm reduction in  relatie tot het coronavirus.

DrugReporter
DrugReporter heeft een website die permanent ge-update wordt met praktische, lokale initiatieven naar aanleiding van de coronacrisis van instellingen die harm reduction diensten bieden aan druggebruikers. 

Noors Centrum voor Verslavingsonderzoek (SERAF)
SERAF heeft uitgebreide richtlijnen (in het Engels) opgesteld over de speciale beschermende maatregelen die in het kader van het Covid-19 virus getroffen kunnen worden door de drugsgebruikers zelf en de hulpverleners in de spuitomruilprogramma’s.

Richtlijn Duitse artsen in substitutieprogramma’s
Een algemene Duitse artsenvereniging heeft voor artsen die betrokken zijn bij substitutieprogramma’s van opiaatverslaafden speciale richtlijnen met betrekking tot de Covid-19 epidemie (in het Engels vertaald door EMCDDA).

International Drug Policy Consortium
IDPC heeft een permanent ge-update COVID-19-website met verwijzingen naar websites met algemene informatie over Covid-19, websites speciaal gericht op personen die drugs gebruiken, websites gericht op harm reduction voor druggebruikers en websites gericht op gevangenen, thuislozen en andere kwetsbare groepen.