Aan de slag: samen bouwen aan een gezonde digitale samenleving

We leven namelijk in een hybride werkelijkheid. Digitale technologie is onlosmakelijk verweven met vrijwel elk aspect van ons dagelijks leven. Dat geldt voor ons allemaal, maar kinderen en jongeren hebben hier in het bijzonder mee te maken: zij groeien op in een wereld waarin ‘online’ en ‘offline’ naadloos in elkaar overlopen. Ze leren via educatieve apps, vinden en onderhouden vriendschappen op sociale media, ontspannen in games, en ontwikkelen hun identiteit in digitale ruimtes. Deze verwevenheid brengt zowel bijzondere kansen als reële risico’s met zich mee voor hun welzijn en ontwikkeling. 

Uit ons recente onderzoek voor de landelijke Monitor Digitalisering en Welzijn is wederom gebleken dat de digitale wereld van kinderen en jongeren veel breder is dan alleen sociale media. Ook slimme horloges, kunstmatige intelligentie, games en virtual reality spelen in toenemende mate een rol in ons leven. Ervaringen van jong en oud laten zien dat er een complexe dualiteit schuilgaat in de voor- en nadelen die we ervaren van digitale technologieën. Een eigenschap die een voordeel voor het welzijn vormt, vormt namelijk vaak tegelijk ook een nadeel. Dat voor- en nadelen twee kanten van dezelfde munt blijken te zijn leidt dan ook tot complexe vraagstukken, zoals de hogere leeftijdsgrenzen voor sociale media. De veelkleurige werkelijkheid waarin we leven vraagt om een breed, systemisch perspectief op digitalisering en welzijn.

Samen op zoek naar wat écht werkt 

Ook een hogere minimumleeftijd voor sociale media vormt onderdeel van het recent gepubliceerde coalitieakkoord. Het maatschappelijke debat hierover is de afgelopen maanden flink opgelaaid. Begrijpelijk, want de zorgen over het welzijn van jonge gebruikers zijn reëel en worden breed gedeeld. Tegelijkertijd merken we dat dit debat dreigt te verharden tot een voor-of-tegen discussie over één specifieke maatregel. Daarmee raakt het uiteindelijke doel — het beschermen en versterken van het welzijn van kinderen en jongeren — uit beeld.  

De nuances rondom maatregelen zoals een hogere leeftijdsgrens hebben we eerder belicht in ons position paper over de huidige stand van zaken rondom digitale technologieën en welzijn. De zorgen die wij hebben daarover worden ook breed gedeeld door andere onderzoekers, professionals en organisaties in het veld. Wij zien de maatschappelijke urgentie om nú effectieve stappen te zetten richting een gezondere digitale leefwereld, en raden daarom dan ook sterk aan om maatregelen hiertoe altijd te vergezellen van effectief, evidence-based beleid met diepe wortels in de praktijk. 

Wat wij kunnen betekenen voor een gezondere digitale leefwereld

Wetenschappelijk onderbouwd en praktijk-geïnformeerd beleid is namelijk noodzakelijk voor duurzame impact op de volksgezondheid. Het monitoren van de welzijnseffecten van ingrijpende maatregelen is cruciaal, en gaat verder dan het tellen van verwijderde tieneraccounts. Het vraagt om een systematische monitoring van de impact op het welzijn van jongeren in hun dagelijks leven en routines. Met aandacht voor bedoelde én onbedoelde effecten. Een stabiele, langdurige kennisinfrastructuur is hiervoor essentieel, en is te vinden bij het Trimbos-instituut — met de aanstaande Monitor Digitalisering en Welzijn, de Studentenmonitor en de Scholierenmonitor — als ook bij andere partijen zoals de Kinderombudsman.  

Onze expertise strekt zich uit over het gehele digitale domein: sociale media, gaming, AI-toepassingen en andere opkomende technologieën. Dit brede perspectief is onmisbaar in een tijd waarin het coalitieakkoord terecht inzet op verdere digitalisering en toepassing van AI. Technologie houdt zich namelijk niet altijd aan grenzen en afgebakende producthokjes. Nederlanders hebben dan ook behoefte aan praktische handvatten die productoverstijgend zijn. Het Expertisecentrum Digitalisering en Welzijn draagt hier direct aan bij. Enerzijds door kennis te vergroten en te bundelen, maar ook door deze kennis toe te passen en te delen via eigen kanalen (zoals ECDW.nl, GamenInfo, HelderOpvoeden en DigitaleBalans.nl) en via samenwerkingen op complementaire platforms (zoals JouwKindOnline.nl, het Opgavenetwerk Opvoeding in Digitale Balans en de Landelijke Agenda Jong & Online).  

Een uitnodiging tot samenwerking 

De samenleving is niet gebaat bij een verharde discussie over specifieke maatregelen. We hebben baat bij een gezamenlijke en breed gedragen strategie gericht op een gezonde en veilige digitale omgeving. Een omgeving waarin kinderen en jongeren worden voorbereid op — niet enkel afgeschermd van — de digitale wereld die onlosmakelijk deel uitmaakt van hun toekomst.  

Als Expertisecentrum Digitalisering en Welzijn staan we klaar om hier samen met de vele partijen in het veld aan te werken. Uit onze verkenning van het veld rondom digitalisering en welzijn is gebleken dat er in Nederland veel partijen zijn met waardevolle kennis en kunde, vanuit verschillende invalshoeken. Mede dankzij deze verkenning hebben er op dit thema nu al diverse nieuwe samenwerkingen kunnen ontstaan waar we op voort moeten bouwen. 

Ook de nieuwe coalitie nodigen we dus van harte uit om samen te werken aan wat ons allen bindt: een digitale samenleving waaraan iedereen — jong en oud — gezond en veilig kan deelnemen.

Nastasia Griffioen, coördinator Expertisecentrum Digitalisering en Welzijn
Simone Onrust, afdelingshoofd Digitale Media en Gokken
Tony van Rooij, senior onderzoeker Digitale Media en Gokken
Anouk Tuijnman, senior onderzoeker Digitale Media en Gokken