Out of sight out of mind

Onderstaande column van dr. Margriet van Laar, programmahoofd Drug Monitoring van het Trimbos-instituut, is geschreven op verzoek van het NET - Nationaal Expertisecentrum Tabaksontmoediging van het Trimbos-instituut en is gepubliceerd in nummer 5 van de Nieuwsbrief Tabaksontmoediging van 15 juli 2014.

Twee maatregelen voor tabaksontmoediging zijn recent op verzoek van het Ministerie van VWS langs de wetenschappelijke meetlat gelegd: een inperking van het aantal verkooppunten voor tabak en een verbod op de zichtbaarheid van tabaksproducten bij verkooppunten (‘display ban’).

Internationaal onderzoek laat zien dat er een samenhang is tussen de dichtheid van tabaksverkooppunten en rookgedrag. Jongeren beginnen of experimenteren vaker met roken als er meer verkooppunten in de buurt van een school zijn. En het lijkt er op dat een verkooppunt dicht in de buurt het (ex)rokers moeilijker maakt van de sigaretten af te blijven. Maar de kip-ei kwestie blijft onbeslecht: zijn er veel verkooppunten omdat er veel (potentiële) rokers zijn of juist andersom? Tot op heden is in geen enkel land onderzoek gedaan naar een afname (of toename) van verkooppunten op rookgedrag. Hongarije zou een interessante case kunnen zijn. In dit land kelderde het aantal verkooppunten van 40.000 naar 6.500 nadat vanaf 1 juli 2013 alleen door de staat goedgekeurde en gecontroleerde winkels tabaksproducten mogen verkopen.

Meer bewijs is beschikbaar voor een (causaal) verband tussen de zichtbaarheid van tabaksproducten bij verkooppunten en rookgedrag. Hoe vaker blootgesteld aan uitgestalde tabaksproducten, hoe groter de samenhang met (en kans op) beginnen met roken onder jongeren, hoe moeilijker het stoppen-met-roken en hoe meer sigaretten er worden geconsumeerd. Ook de kans op impulsaankopen neemt toe. Twaalf landen hebben inmiddels een display ban – zij het in verschillende vormen – geïmplementeerd. In de Europese Unie ging Ierland in 2009 aan kop.

Beide maatregelen onderstrepen dat sigaretten geen ‘gewone’ producten zijn, die naast de pakjes kauwgom, batterijen en tijdschriften op de schappen zouden moeten liggen. Of we hiervan -op korte termijn - wonderen mogen verwachten is niet duidelijk. Als aanvulling op het palet aan maatregelen om roken tegen te gaan zijn zij het overwegen waard. De grootste winst valt wellicht te behalen voor jongeren. Laten we inzetten op: uit het oog, uit het hart.

dr. Margriet van Laar
Programmahoofd Drug Monitoring
Trimbos-instituut
mlaar@trimbos.nl